Knjiga bez koncepcije
Venceslav Glišić
Institut za savremenu istoriju Beograd
Kosta Nikolić, Prošlost bez istorije, ISI, Beograd, 2003, str. 476
O istoriji jugoslovenske istoriografije posle Drugog svetskog rata nije pisano sve do pojave knjige Istorija pod nadzorom, koju su objavili Đorđe Stanković i Ljubodrag Dimić 1996. godine. U drugom delu ove knjige Ljubodrag Dimić je obradio nastanak i razvitak istoriografije o Jugoslaviji na osnovu dostupne arhivske građe, obuhvatajući vreme i institucije koje su se bavile tom istorijom, istoričare i izvore.
Za razliku od ove knjige, Kosta Nikolić je u svom najnovijem radu istraživao kako se istoriografija o Jugoslaviji odražavala u štampi i periodici kroz polemike njenih poslenika od 1961. do 1991. godine. Knjigu je koncipirao u osam osnovnih tematsko-hronoloških celina, ukazujuć i da se omeđivanje tih celina nije moglo striktno sprovesti, jer su se mnoge teme preplitale.
Prva celina, pod naslovom “Od istorijskog materijalizma do nacionalnog marksizma” (13-71), obuhvata diskusije oko Pregleda istorije SKJ (1963) i Istorije Jugoslavije (1972), koju su pisali Ivan Božić, Sima Ćirković, Milorad Ekmečić i Vladimir Dedijer. Uz to je kratko pomenuto kako je organizovano pisanje Istorije srpskog naroda tokom sedamdesetih godina prošlog veka i diskusija povodom knjige Ljube Bobana o sporazumu Cvetković-Maček (1965). Uz ovaj naslov uzgred treba napomenuti da ne postoji pojam nacionalnog marksizma, mada je bilo pokuš aja da se piše o jugoslovenskom doprinosu marksizmu. U drugoj celini, “Polemike o nacionalnoj politici KPJ i jugoslovenskom federalizmu” (71-147), obrađuje se polemika o nasleđu Oktobarske revolucije, o ugnjetačkoj i ugnjetenim nacijama, o sudbini Jugoslavije, o pisanju istorije KPJ/SKJ i kontroverzama iz istorije socijalističke Jugoslavije.
Treća celina, “O ujedinjenju Srbije i Crne Gore i etnogenezi Crnogoraca” (147-169), nije tako razuđena kao prethodne dve celine i skoncentrisana je na užu temu, odnosno na rasprave koje su vodili pretežno crnogorski istoričari o crnogorskom nacionalnom pitanju. Takođe je takva i četvrta celina, sa užim tematskim okvirom, “Kosovo, prošlost i sadaš njost” (169-203). Peta celina posvećena je Drugom svetskom ratu (203-279); šesta genocidu u NDH i prebrojavanju žrtava (279-319); sedma kultu Josipa Broza (319-379) i poslednja tematska celina obuhvata šta su istoričari rekli o sebi (379-455).
Ova knjiga je napisana u periodu kada se Srbija nalazi u interegnumu, u veoma uzburkanom vremenu restauracije kapitalizma, kada su poništeni rezultati revolucije i postojeći sistem vrednosti. Tacit je govorio kako je teško i nezahvalno pisati istoriju za vreme života careva, ali i posle njihove smrti. Najnovija knjiga Koste Nikolića o polemikama u jugoslovenskoj istoriografiji po svom metodološkom pristupu i sadržaju izazovno deluje na sve one koji su učestvovali u tim polemikama, a koji su još živi da se oglase, jer je to pogled predstavnika nove generacije istoričara stasalih 90-tih godina prošlog veka na svoje prethodnike iz posebnog ugla kroz njihove polemike u dnevnoj štampi i periodici.
Najpre nekoliko reči o izvorima koje je koristio Nikolić i njihovoj selekciji.
Pošto ne postoji spisak listova i časopisa koje je koristio, sem što je u predgovoru (str. 10) napomenuo da mu je analiza srpske i hrvatske periodike NIN-a i Danasa omogućila da stekne “dosta dobar uvid u instrumentalizaciju prošlosti u skladu sa trenutnim političkim odnosima”.
Lako se primećuje da su zapostavljene diskusije u drugim sredinama Jugoslavije, u Sloveniji, Makedoniji, pa i Bosni i Hercegovini, oko nastanka muslimanske nacije, tako da je korišćenje izvora pretežno suženo na srpsko-hrvatske odnose, mada se pominju neke polemike slovenačkih i makedonskih istoričara objavljene uglavnom u Beogradu. Uglavnom su citirani izvodi iz polemika 80-tih godina prošlog veka, dok su zapostavljene one nastale 60-tih i početkom 70-tih godina, posebno prilikom diskusija o ustavnim amandmanima u kojima su učestvovali i istoričari.
Časopis Gledišta je 1971. godine organizovao diskusiju na temu “Istoriografija i revolucija” sa ciljem “da naučnici koji se bave savremenom istorijom pretresu stanje istoriografije o ratu i revoluciji naroda Jugoslavije 1941-1945, sa posebnim osvrtom na nerešena pitanja u njoj” (br. 1, 1972, str. 7-79). U toj diskusiji učestvovalo je 14 istoričara, koji su izneli svoja mišljenja o dotadašnjim istraživanjima NOR-a i revolucije. Pored ove, ispuštene su još neke diskusije i kritike, koje su objavljivane u časopisima.
Što se tiče sadržaja knjige, u podnaslovu je naglašeno da su to Polemike u jugoslovenskoj istoriografiji 1961-1991, a u predgovoru da se autor opredelio da ispriča priču o jugoslovenskoj istoriografiji “kroz polemike poslenika muze Klio”. Međutim, u navedenim brojnim citatima iz polemika za trideset godina nisu navođeni samo istoričari nego i novinari, političari i generali, tako da su istoričari pomalo ostali u njihovoj senci. To se u knjizi pravda da su oni znatnije od istoričara uticali na oblikovanje nove istorijske svesti u našem društvu. Ako bismo tako posmatrali, onda su na istorijsku svest srpskog naroda daleko više uticaja i od istoričara i od novinara izvršili književnici preko svojih polemika u Udruženju književnika Srbije i napisima u štampi, naročito Dobrica Ćosić, Antonije Isaković, Borislav Mihajlović i drugi. Sama tema knjige nije najsrećnije izabrana, bez prethodnih studija o jugoslovenskoj istoriografiji nastaloj posle 1965. godine, odnosno bez obrade vremena, institucija i istoričara, koji su stvarali za to vreme, onako kako je obradio, iako nepotpuno do 1965. godine, Ljubodrag Dimić. Bez tih neophodnih informacija biće otežano korišćenje ove knjige. Treba imati u vidu da su te polemike nuzprodukt istoriografije, u kojima je bilo bezpotrebnog nadgornjavanja bez ulaženja u suštinu problema i da se na osnovu tih polemika ne mogu donositi vrednosni sudovi o toj istoriografiji, kao što je to pokušao da uradi Nikolić.
Kad je u pitanju obuhvaćeni vremenski okvir, 1961-1991, sa aspekta razvitka istoriografije ipak je to negde sredina 60-tih godina, kada stasavaju mladi školovani istoričari, koji počinju ozbiljnije istraživati istoriju Jugoslavije, pa je možda trebalo nastaviti tamo gde je stao Ljubodrag Dimić.