Uvodnik
Otvaranje dosijea tajnih službi jedan je od prvih koraka u pravnom savladavanju autoritarne prošlosti, čiji je prvenstveni cilj da se žrtvama prethodne autoritarne vlasti i drugim građanima omogući uvid u ta akta, kako bi potpunije razumeli sopstvene sudbine i mehanizme autoritarne vladavine. Pored toga, otvaranje tajnih dosijea građana treba da omogući: lustraciju aktera i beneficijara prethodnog autoritarnog režima, rehabilitaciju žrtava, kao i naučno i drugo izučavanje autoritarne prošlosti.
Time bi otvaranje tajnih službi prema građanima značilo zatvaranje dosijea protiv građana. Otvaranje dosijea je, dakle, potrebno zarad suočavanja sa prošlošću i sistemima vrednosoti u okviru kojih su građani živeli u vreme nedemokratskog režima. Iskustva postkomunističkih zemalja ukazuju da je otvaranje dosijea moćan mehanizam suočavanja s nasleđem autoritarne prošlosti i put ka uspostavljanju pravne države i pravde u tranzicionim demokratijama.
Otvaranje dosijea tajnih službi kao postupak uređen sistemskim zakonom bilo je izborno obećanje vodećih stranaka Srbije na parlamentarnim izborima 2000. i 2003. godine. Međutim, to obećanje nije ispunjeno.
Dosovska vlast je 25. maja 2001. godine donela Uredbu o skidanju oznake poverljivosti sa dosijea vođenih o građanima u Službi državne bezbednosti, kojom su tajni dosijei praktično zatvoreni, umesto da budu otvoreni. Ta uredba je nakon pet dana preimenovana, da bi potom, odlukom Ustavnog suda Srbije prestala da važi 19. juna 2003. godine.
Kao odgovor na zahtev nevladinih organizacija da se donese Zakon o otrvaranju dosijea, urađeno je nekoliko modela tog zakona u Centru za unapređivanje pravnih studija, Centru za antiratnu akciju, Forumu jurisu. Predloženi modeli zakona predstavljaju odgovor pravnih stručnjaka na ovo krucijalno pitanja i izraz su sazrevanja demokratske svesti i potrebe suočavanja i savladavanja zla autoritarne prošlosti u Srbiji.
Sva tri modela zakona propisuju precizno uređenje prava na pristup sadržini dosijea, procedure u kojoj se pravo ostvaruje, način rukovanja dosijeima i njihovo čuvanje. Preciznost je neophodna kako bi zloupotrebe bile svedene na najmanju meru što je nemoguće učiniti ako proceduru vode pripadnici tajnih službi. Modeli se razlikuju u delu koji se odnosi na nosioce prava, rokove za ostvarivanje tih prava, rokove za predavanje dosijea nadležnoj instituciji, organe za čuvanje dosijea i sl.
U okviru temata objavljujemo priloge stručnjka koji su učestvovali u izradi pomenutih modela zakona ili u raspravama o njima (A. Resanović, V. Vodinelić, S. Beljanski, I. Janković, N. Konstantinović). Nakon toga, sledi tekst modela Zakona o dosijeima službe državne bezbednosti Republike Srbije koji su sačinili Centar za antiratnu akciju i Centar za unapređivanje pravnih studija, nevladine organizacije iz Beograda. Ovim zakonom uređuje se postupanje sa dosijeima i podacima koji su vođeni u službi državne bezbednosti Republike Srbije od 13. maja 1944. godine do dana stupanja na snagu ovog zakona. Predmet zakona su dosijei i podaci koje su BIA, kao i ranije službe sa istim ili sličnim zadacima, vodile o građanima, grupama građana i organizacijama. Zakonom se uređuje i postupanje sa dosijeima i podacima, i to: njihova predaja Nacionalnoj agenciji za dosijee službe državne bezbednosti, rukovanje, korišćenje, obezbeđenje, kao i kasnije preuzimanje od strane Arhiva Srbije. S obzirom na to da su, zbog prirode ranijih autoritarnih režima, BIA i ranije službe obrazovali dosijee i pribavljali podatke kršenjem ljudskih prava ili ih koristili za kršenje ljudskih prava, ovim zakonom se ti dosijei i podaci čine dostupnim: da bi lica na koja se oni odnose, i njima bliska lica, mogla da sagledaju uticaj autoritarnih režima na sopstveni život, ostvare rehabilitaciju i razjasne sudbine svojih nestalih i umrlih; da bi se potpunije razjasnila priroda tih režima i uloga BIA i ranijih službi u njima; da bi se zaštitili privatnost i druga prava ličnosti od povreda koje bi mogle biti učinjene korišćenjem dosijea i podataka; kao i da bi se ostvarile druge svrhe određene zakonom. Temat se završava pismima ministra unutraš njih poslova Srbije i direktora BIA i njihovim stavom prema predmetnom modelu zakona.
Da bi se doneo zakon o otvaranju dosijea neophodan je raskid sa autoritarnom prošlošću i preuzimanjem svog dela odgovrnosti za tu prošlost. Budući da posle petooktobarskog prevrata 2000. godine i nakon decembarskih izbora 2003. godine u Srbiji nije došlo do diskontinuiteta sa prethodnim autoritarnim režimom, niti je ostvaren neophodan raskid sa mehanizmima nedemokratske vladavine, nijedan od predloženih modela zakona nije ušao u skupštinsku proceduru. U potpunosti je izostala politička volja da se Zakon donese. Jer, vladajuće političke elite u Srbiji nisu spremne da krenu u raščišćavanje raznih tajnih službi i dosijea, i da spreče ono što se sada dešava, a to je da se mešaju kriminalci i pripadnici tajnih službi, preduzetnici i kriminalci, političari i kriminalci, kao žrtve i dželati autoritarnog režima. Nepostojanje ovog Zakona sprečava primenu drugih zakona koji su usmereni na savladavanje zla autoritarne prošlosti, kao i na izgradnju i stabilizaciju demokratskih institucija.
U rubrici Istraživanja objavljujemo tekstove Mirjane Miočinović i Danila Kiša o nacrtu Kišove odbrane na sudu. Nakon toga slede ogledi Predraga Čudića o Rajku Nogu i Vladimira Jagličića o sudbini pisca u provinciji. Zbivanja su posvećena suđenju za ratne zločine u Sandžaku (Dragoljub Todorović) i medijskoj slici tragičnih događaja na Kosovu marta 2004. godine (Marinko Vučinić). U Polemici se osvetljava tzv.
skandal koji je najavio list Danas povodom knjige kolumni Ljiljane Đurđić. Nakon cenzurisanih tekstova Jovice Trkulje u Danasu i RTS-u, sledi rubrika Dosije koja je ovog puta posvećena Zoranu Glušćeviću kao žrtvi međukomunističkog obračuna. Kao što je to već uobičajena praksa u Hereticusu, važna rubrika Osvrti recenzije, prikazi posvećena je kritič kom osvrtu na NIN-ovu nagradu za roman godine (Marinko Arsić Ivkov), prikazu poezije Miodraga Stanisavljevića (Ibrahim Hadžić), knjige Krivična estetika Marinka Arsića Ivkova (Jovica Trkulja) i studije o fotografiji Eduarda Kadave (Nikola Šuica). Najzad u rubrici In memoriam je sećanje na rano preminulu Slobodanku Nedović.
Uredništvo