Otvaranje dosijea tajnih službi – uporednopravna iskustva
To se desilo 22. maja 2001. godine, kada je Vlada Srbije donela Uredbu o skidanju oznake poverljivosti sa dosijea vođenih o građanima Republike Srbije u Službi državne bezbednosti31 i svega nekoliko dana kasnije izvršila izmenu ove uredbe, pre nego što je ova uopšte stupila na snagu. To se desilo 31. maja 2001. godine, Uredbom o izmenama Uredbe o skidanju oznake poverljivosti sa dosijea vođenih o građanima Republike Srbije u Službi državne bezbednosti.32 U pravnom smislu ovde je reč o jednoj uredbi i njenoj izmeni, ali faktički, zbog karaktera i značaja te izmene, može se reći da je reč o potpuno novoj uredbi, koja na drastično drugačiji način uređuje predmetno pitanje. Osnovna izmena sagledava se u promenjenom nazivu Uredbe i prvom članu, čime je pravo građana značajno suženo. Tako, više se ne radi o skidanju oznake poverljivosti kao opštem pristupu, već je reč o ostvarivanju pojedinačnog prava, a to je stavljanje na uvid dosijea građaninu na koga se odnosi.
Nedostatak ove uredbe sastoji se i u tome da je i ostvarivanje ovog pojedinačnog prava, odnosno stavljanje na uvid dosijea građaninu na koga se odnosi, ograničeno samo na one dosijee koji tretiraju problematiku unutrašnjh neprijatelja, odnosno unutrašnjeg ekstremizma. To praktič no znači da svi drugi dosijei vođeni o građanima pod nekim drugim nazivom ili šifrom ostaju za njih i dalje nedostupni, odnosno zatvoreni.
Sledeći nedostatak procesa tzv. otvaranja tajnih dosijea, a koji to u stvari i nije, očituje se u tome što građani mogu izvršiti uvid u neke dosijee koje su o njima vodile ranije službe državne bezbednosti u Srbiji (OZNA – UDB – SDB – RDB), ali ne i u dosijee koje su vodile (možda i danas vode) druge službe (pri Vojsci Jugoslavije i Ministarstvu spoljnih poslova).
Sledeća primedba se odnosi na način sprovođenja Uredbe. Naime, građani mogu da izvrše uvid u svoj dosije samo pod nadzorom i u prisustvu službenog lica službe koja je vodila dosije o njima. Takođe, građani ne smeju da iznose svoj dosije iz službenih prostorija, niti smeju da ga kopiraju ili prepisuju. Službena lica su ih u prvim mesecima sprovođenja Uredbe upozoravala da o sadržini dosijea ne smeju da govore drugima, jer bi time povredili državnu tajnu i krivično odgovarali! Veoma važna problematika otvaranja tajnih dosijea uređena je Uredbom koju je donela Vlada Srbije. Međutim, sledeći praksu drugih država i sagledavajući značaj ove problematike, znatno primerenije rešenje bi bilo da je Skupština Srbije usvojila zakon, kojim bi se na sasvim drugačiji način, u smislu svega napred iznetog, uredila ova oblast. Upravo član 4. Uredbe navodi da će se pitanja koja se odnose na dalje raspolaganje, korišćenje i uništavanje dosijea regulisati posebnim zakonom, međutim to se nikada nije dogodilo.
MUP Srbije nije ispunio obavezu iz člana 2. Uredbe, prema kojoj je trebalo da objavi spisak svih građana Republike Srbije koji su imali dosijee kao unutrašnji neprijatelji. Srećom, do objavljivanja ovog spiska nije došlo, jer da se to desilo, onda bi time došlo do drastične povrede prava na privatnost onih građana koji ne žele da saznaju da li uopšte imaju dosije, a pogotovo ne žele da saznaju šta se sve nalazi u dosijeu.
Najzad, potrebno je ukazati i na nepoznavanje pravno-jezičke tehnike u izradi teksta ovog podzakonskog akta. Naime, nedopušteno je da se ključna reč u Uredbi – “dosije”, povremeno koristi kao imenica muškog roda, a povremeno kao imenica ženskog roda (čl. 1. i 2).
Prema nekim procenama, u Srbiji ima od 100.000 do 400.000 dosijea službi bezbednosti.33 Imajući u vidu činjenicu da je od političkih promena u Srbiji od 5. okrobra 2000. godine pa do stvarne promene rukovodeć e strukture u tadašnjem Resoru državne bezbednosti Srbije proteklo više od tri meseca, postoji opravdan strah da su dosijei ove službe uništavani, falsifikovani i sl.
U toku prvih devet meseci važenja Uredbe, 7.724 građana Srbije se interesovalo da li ima dosije. Samo 413 od njih je imalo dosijee, od kojih je njih 356 tražilo i izvršilo uvid u svoje dosijee.34 Srbija je 2003. godine, po hitnom postupku, usvojila Zakon o odgovornosti za kršenje ljudskih prava, tzv. Zakon o lustraciji.35 Zakon bi trebalo da se primenjuje na sadašnje i buduće nosioce javnih funkcija i to u narednih 10 godina, za koje vreme bi trebalo da se preispita da li su ova lica kršila ljudska prava u vremenu od 1976. godine, kada je u odnosu na tadašnju SFRJ stupio na snagu Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima. Zakonom nije utvrđen datum do kog bi se Zakon primenjivao, što je jedan od većih propusta. Skupština Srbije je u julu 2003. godine imenovala devetočlanu komisiju za ispitivanje odgovornosti za kršenje ljudskih prava, ali ni nakon šest meseci od imenovanja članova ne vide se rezultati rada ove komisije.
Crna Gora, odnosno Vlada Crne Gore je usvojila Uredbu o stavljanju na uvid dosijea vođenih o građanima Republike Crne Gore u Službi državne bezbjednosti,36 četiri meseca nakon što je to učinila Vlada Srbije.
Izmene Uredbe nisu vršene, jer je crnogorska Vlada, poučena iskustvom iz Srbije, odmah primenila srpska izmenjena rešenja.
U suštinskom smislu, crnogorska uredba zadržava isti pristup problematici koji ima srpska uredba. U odnosu na srpsku uredbu, tekst crnogorske uredbe je u pravnojezičkom smislu poboljšan, a poseban propis (zakon) i dalje nije donet (stanje – februar 2004).
MUP Crne Gore, svega petnaest dana nakon što je Vlada donela Uredbu, donosi Uputstvo o načinu i postupku uvida u dosijea vođenih o građanima Republike Crne Gore u Službi državne bezbjednosti.37 Ovim uputstvom nije postignut nikakav faktički napredak u odnosu na Uredbu, već su uvedena neka ograničenja. Na primer, građaninu se omogućava da ostvari pravo na uvid u dosije čitajući ga samo jednom, vođenje beleški nije dozvoljeno, zabranjeno je snimanje i fotokopiranje bilo kog dokumenta u celini. Međutim, za razliku od stanja u Srbiji, dopušteno je video i foto snimanje, ali bez zumiranja sadržine dosijea.
Ostale odredbe Uputstava se uglavnom oslanjaju na odgovarajuće odredbe Uredbe i tehničkog su karaktera.
U toku prvih pet meseci važenja uredbe, 302 građanina Crne Gore se interesovalo da li ima dosije. Samo 75 od njih je imalo dosijee i izvrš ilo je uvid u iste.38 3. Savet Evrope Savet Evrope je, uviđajući složenost i težinu problema otvaranja tajnih dosijea službi državne bezbednosti u bivšim komunističkim zemljama, u nekoliko navrata, u svojim dokumentima, ukazao na neophodnost ovakvog oblika suočavanja s prošlošću. Neki noviji dokumenti su: 1) Rezolucija 1096 (1996) o merama za razgradnju nasleđa bivših komunistič kih totalitarnih sistema,39 koja u tački 9. navodi: “Skupština pozdravlja stavljanje dosijea tajnih službi na uvid javnosti u nekim bivšim komunističkim totalitarnim zemljama. Ona poziva sve odnosne zemlje da, na njihov zahtev, omoguće zainteresovanim licima uvid u dosije koji su o njima vodile nekadašnje tajne službe.” 2) Preporuka broj 13 (2000) o pristupu arhivama,40 kojom se pozivaju države članice da preduzmu sve neophodne korake i mere u pravcu usvajanja novih zakona o pristupu arhivama ili usaglašavanja postojećih zakona, sve u skladu s principima ove preporuke.
Evropski sud za ljudska prava je razmatrao svega nekoliko predmeta koji se odnose na problematiku otvaranja dosijea službi bezbednosti i korišćenja informacija iz tih dosijea.
Tako, na primer, slučaj Rotaru protiv Rumunije presuđen 4. maja 2000. godine, počeo je da se odvija kada je Aurel Rotaru, nakon pada režima Čaušeskua, u svom dosijeu našao podatak da je bio saradnik neke fašističke organizacije.41 Podatak nije bio tačan, a u njegovom dosijeu se našao jer se odnosio na drugo lice s istim imenom i prezimenom.
S obzirom na to da rasformirana Sekuritatea nije mogla da potvrdi ovu grešku, Aurel Rotaru se obratio Evropskom sudu za ljudska prava, koji je konstatovao da upotreba informacija iz dosijea, u slučaju kada lice na koje se odnosi nije u stanju da opovrgne takvu informaciju, nije saglasna sa pravima utvrđenim Evropskom konvencijom za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda.
U slučaju Strelec, Kesler i Krenc protiv Nemačke, presuđenom 22.
marta 2001. godine, imenovani su od strane nacionalnog suda osuđeni zbog ubistva s predumišljajem, kao posredni izvršioci. Na primedbu okrivljenih da je nacionalni sud povredio princip o zabrani retroaktivnosti, Evropski sud za ljudska prava je konstatovao da je opravdano da država pokrene postupak protiv lica koja su počinila krivična dela za vreme trajanja ranijeg režima, jer kršenje prava na život nije zaštićeno članom 7.
Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda.
Beograd, 28. februara 2004.
Aleksandar Resanović OPENING OF SECRET SERVICE FILES – COMPARATIVE EXPERIENCES Summary In the last decade of the twentieth century, in Central and East European countries, the transition process had begun. Opening of secret files kept on citizens by numerous security services was one of the key aspects of facing the heritage of the past. Legal regulations and implementation of solutions in the practice of some ten former communist countries in Central and Eastern Europe (People’s Republic of Germany, Czechoslovakia, Poland, Lithuania, Hungary, Romania, Bulgaria, Albania, Macedonia, Serbia and Montenegro) is very different, which is why the experiences are presented by country and not by institutions considered. Considerable attention is given to the opening of files kept by Stazi – security service of former East Germany, since this is an example of maximalistic relation towards the given issue. Similarly, attention is given to the opening of files in Serbia and Montenegro, since these are examples of minimalistic relation towards the matter at hand. Finally, it is pointed out that the Council of Europe documents and European Court of Human Rights decisions support legislative regulation of the opening of files, as a form of facing the past. All the mentioned experiences might support, to a considerable extent, the process of opening of the secret service files in Serbia, both in terms of passing a relevant statute and in terms of incorporation of acceptable legislative solutions.
Key words: opening of secret files, experiences of post-communist countries, experiences of Serbia and Montenegro, acceptable legislative solutions.
Moj otac, pok. Budimir Tomić, bio je na Golom otoku zbog rezolucije IB. Još bar jednom, da ja znam, je bio zatvaran. Pokušavao sam da dobijem njegov dosije, kao jedini naslednik, i odbijen sam sa objašnjenjem da nemam pravo.
Pozdrav