Otvaranje dosijea tajnih službi – uporednopravna iskustva
Hrvatska, Slovenija i Bosna i Hercegovina nisu zakonom ili podzakonskim aktima uredile otvaranje dosijea. S obzirom na to da do otvaranja dosijea na pravnoj osnovi u ovim zemljema nije došlo, primećeno je nekoliko izjava političara ili tekstova u medijima, odnosno na internetu, koji su problematizovali ovo pitanje, ali dalje od toga se nije otišlo.
Tako, na primer, nekadašnji ministar unutrašnjih poslova Hrvatske Šime Lučan pokrenuo je pitanje otvaranja dosijea komentarom da se u Hrvatskoj dosijei o građanima i dalje vode, tako da su od 1990. do 2001. godine vođeni dosijei o 40.000 građana, od kojih su oko 30.000 građani koji su početkom rata napustili Hrvatsku, a zadržali državljanstvo.
Sve ove dosijee preuzela je Služba za zaštitu ustavnog poretka pri Ministarstvu unutrašnjih poslova, februara 2000. godine.1 U Sloveniji je izbio skandal kada su se na sajtu jedne tajlandske firme, na prostoru od oko 30 MB, pojavili dosijei koje je slovenačka “Službe državne varnosti” vodila do 1990. godine. Kada se saznalo da je naručilac i autor sajta emigrant iz Australije i kada su državni organi osporili tačnost bilo koje informacije na ovom sajtu, ovaj skandal je samo uveseljavao građane Slovenije.2 Imajući u vidu sve navedene i druge razlike koje postoje u bivšim komunističkim zemljama istočne i centralne Evrope po pitanju otvaranja dosijea službi bezbednosti, to će uporednopravna iskustva, ali i iskustva iz prakse ovih zemalja, biti prikazana po zemljama, a ne po institutima koji se obrađuju.
2. Iskustva nekih zemalja istočne i centralne Evrope Nemačka je prva evropska država koja je uredila pitanje otvaranja tajnih dosijea zloglasne službe Štazi. Nemačka je uspostavila maksimalistič ka rešenja u pristupu ukupnoj problematici i sprovodila ih je uspeš no, kako u smislu ostvarivanja lustracije, tako i u smislu ostvarivanja narušenih individualnih prava. Razlozi za uspešnost procesa otvaranja tajnih dosijea su višestruki, a važniji su: 1) bivša Zapadna Nemačka je u političkom, stručnom, finansijskom i svakom drugom pogledu stala iza bivše Istočne Nemačke i pomogla joj da što brže i lakše prevaziđe svoju komunističku prošlost i sprovede tranziciju. S tim u vezi, stare komunistič ke snage u Istočnoj Nemačkoj su relativno brzo uklonjene s vlasti, tako da nije bilo velikog broja slučajeva infiltriranja ljudi starog režima u redove nove vlasti a time ni usporavanja ili onemogućavanja realizovanja procesa otvaranja dosijea Štazija; 2) postojao je značajan konsenzus na državnom i političkom nivou, a u velikom broju pojedinačnih slučajeva postojala je i rešenost građana da se dosijei otvore; 3) dosijei su uglavnom bili savesno popunjavani informacijama, što je posledica poslovič ne nemačke pedantnosti i preciznosti. Istina, vremenom se toliko preteralo, odnosno zastranilo u tome, da je formiranje dosijea postalo samo sebi cilj i svrha; 4) brojni dosijei ove službe su sačuvani u vreme pada Berlinskog zida (1989), posebno u Berlinu, Lajpcigu i Roštoku, što je posledica rešenosti aktivista i običnih građana da spreče njihovo uništavanje.
Prema nezvaničnim informacijama, iako su se neki dosijei pojavili na crnoj berzi, ipak je sačuvan najveći broj dosijea Štazija, znatno više nego što su sačuvani dosijei službi bezbednosti u bivšim komunističkim zemljama istočne i centralne Evrope. Međutim, najveći broj osetljivih dosijea i drugih dokumenata veoma važnog i uticajnog HVA krila spoljnoobaveštajne službe, kojim je godinama rukovodio Markus Miša Volf, uništen je ili prenet u Moskvu još tokom jeseni 1989. godine. Proces uništavanja dosijea u HVA nastavljen je i tokom 1990, iako je glavna zgrada Štazija okupirana januara 1990. godine. Kompleksnost emotivnog odnosa i ukupnog postupanja u takvim situacijama najbolje je opisao Klaus Ajhner, bivši poručnik HVA, koji je izjavio kako je “rođenim rukama uništavao svoje životno delo”.3 Slično je izjavljivao i Verner Grosman, poslednji šef HVA, patetično objašnjavajući da su agenti Štazija tokom 1990. godine uništavali dosijee Štazija, koristeći svoje privatne, male mašine za sečenje hartije, jer im je tada već bio onemogućen pristup službenim, velikim mašinama sekačima.
Oko 90.000 službenika Štazija i oko 170.000 doušnika Štazija, raspoređ enih u 230 biroa širom Istočne Nemačke, savesno i sistematski je prikupljalo i pohranjivalo informacije za potrebe ove službe. Od oko 90.000 službenika, njih oko 5.000 je radilo u HVA krilu. Od oko 170.000 doušnika, njih oko 110.000 bili su redovni doušnici, dok su ostali samo povremeno uključivani u rad. S obzirom na ukupan broj stanovnika Istoč ne Nemačke u vreme osamdesetih godina 20. veka, to znači da je svaki pedeseti građanin ove zemlje imao veze sa Štazijem. Tako, svi oni su uspeli da formiraju oko 6 miliona dosijea, čija je ukupna dužina iznosila oko 200 km, od čega su oko 20 km bili dosijei o agentima Štazija i njihovim žrtvama.
Ubrzo po padu Berlinskog zida, problematika otvaranja dosijea tajnih službi je obrađena već u Ugovoru o ujedinjenju,4 a potom i u Zakonu o dosijeima službe državne bezbednosti bivše DR Nemačke, poznatijem kao Zakon o dosijeima Štazija.5 Pored ovog, Nemačka je donela i više pojedinačnih zakona, saveznog i regionalnog karaktera.
Ovom prilikom potrebno je ukazati na Zakon o onivanju Komisije za rad na istoriji diktature Jedinstvene socijalističke partije Nemačke i posledica te diktature (1992).
Najveća vrednost Zakona o dosijeima Štazija je to što integriše pozitivna iskustva komisija za istinu i pomirenje, kao i zakona o lustraciji i uvodi princip široke dostupnosti dosijea, uz postojanje minimalne mogućnosti zloupotrebe. Na osnovu odredaba ovog zakona, čije je trajanje oročeno na 15 godina (do 2006.), dosijei su potpuno otvoreni za javnost, naravno uz ispunjenje određenih uslova. Na osnovu toga, samo u toku prve godine važenja Zakona, 650.000 građana je podnelo zahtev za uvid u dosije, a otprilike polovina od njih je to i ostvarila, dok je kasnije opalo interesovanje građana za uvid u dosijee.
Osnovni ciljevi Zakona su da: olakša individualni pristup dosijeima, zaštiti pojedinca od kršenja njegovog prava na privatnost, obezbedi i pomogne novu istorijsku, političku i sudsku procenu aktivnosti Štazija, kao i da javnim i privatnim institucijama omogući pristup dosijeima radi ostvarivanja navedenih ciljeva.
U tom smislu, Zakon omogućava licu uvid u dosije koji je o njemu vođen ili u bilo koji drugi dosije u kojem se ono pominje. Pravo uvida u dosije imaju i njegovi naslednici i ovlašćeni zastupnici, kao i novinari i naučnici. Naravno, za ove kategorije lica su postavljena određena ograničenja, koja se odnose na objavljivanje podataka iz dosijea vezanih za zaštitu “nevinih trećih lica”, čija se imena nalaze u dosijeima i “interese vredne zaštite” svih drugih strana.
Licu o kojem je vođen dosije dozvoljeno je da nakon uvida u njega potpuno slobodno koristi informacije do kojih je tako došlo.
Ovaj zakon je decidno utvrdio ovlašćenje za organe gonjenja da u svom radu koriste informacije iz dosijea, kako bi gonili počinioce krivič nih dela, pre svega one koji su bili u vezi sa komunističkim režimom bivše Istočne Nemačke.
Zakonska rešenja o proveri lica pokazuju da se ona vrši na dva načina: uz saglasnost lica koje se proverava i s upoznavanjem, odnosno neovisno od volje lica koje se proverava.
U praksi je postojala tendencija da se onome što piše u dosijeima Štazija daje mnogo veći značaj nego ličnim svedočenjima ili neposredno opisanim okolnostima stupanja u saradnju i rad za Štazi. Znači, onaj ko je bio optužen na osnovu navoda iz dosijea, morao je da dokazuje svoju nevinost.
S obzirom na ogroman broj dosijea koje je Štazi posedovao, to je oformljena posebna služba – Savezna kancelarija za dosijee Štazija, tzv. Gaukova kancelarija. Imajući u vidu značaj i obim posla, ova kancelarija je sastavljena od četiri odeljenja – centralno, arhivsko, odeljenje za informacije i uvid i odeljenje za obrazovanje i istraživanje. U ovoj kancelariji je 1993. godine radilo oko 3.400 službenika i dodeljen joj je godiš nji budžet u iznosu od tadašnjih 260 miliona nemačkih maraka.
Moj otac, pok. Budimir Tomić, bio je na Golom otoku zbog rezolucije IB. Još bar jednom, da ja znam, je bio zatvaran. Pokušavao sam da dobijem njegov dosije, kao jedini naslednik, i odbijen sam sa objašnjenjem da nemam pravo.
Pozdrav