Otvaranje dosijea političke policije: dockan je ili ipak nije?
Autor: Vladimir V. Vodinelić
Da jeste, poslanici bi imali priliku da se izjašnjavaju o jednom modelu otvaranja dosijea političke policije koji je, istina, bitno širi od onog iz Uredbe (II), ali ne dovoljno, i koji sadrži niz drugih nedostataka (III) u odnosu na model koji mu je poslužio kao osnova.
2. Većina nedostataka iz Uredbe bila bi i takvim predlogom ipak otklonjena. Jer, pravo lica, kako domaćeg, tako i stranca, odnosilo bi se na sve podatke o njemu u posedu službi, a ne samo na one iz dosijea koji se vodi pod imenom tog lica, sastojalo bi se iz prava na uvid, ne samo u pisane podatke nego i u sve druge audio i vizuelne zapise, bilo bi snabdeveno i pravom na prepise i kopije, kao i na stručnu pomoć, bilo bi ostvarivo u propisanoj proceduri kod Agencije za dosijee službi državne bezbednosti (koja bi odmah preuzela dosijee od BIA), a zaštićeno i sudski, kao što bi bila zaštićena i prava trećih lica koja bi mogla biti povređena korišćenjem dosijea.
3. Ali, sa dužeg spiska nedostataka, evo nekoliko onih koji su opštije prirode.
Katalog ciljeva otvaranja je nepotpun. Nije predviđena mogućnost korišćenja dosijea u visokoškolskom obrazovnom procesu. Pošto se okonča vladavina autoritarnih režima, dosijei službi državne bezbednosti – kao dosijei represije – koriste se i u visokoškolskoj nastavi radi upoznavanja karakteristika autoritarnih režima, između ostaloga i na visokoš kolskim ustanovama koje obrazuju kadar za policiju: za očiglednu nastavu o tome kako služba državne bezbednosti ne sme da postupa u demokratskom poretku. Nije, takođe, predviđena mogućnost korišćenje dosijea za informisanje javnosti. Pošto su autoritarni režimi, i službe državne bezbednosti u njima, nanele zlo brojnim građanima i društvu u celini, pravo je javnosti da se upozna sa tim delom društvene prošlosti.
Naročito onda kada se radi o dosijeima nosilaca državnih, javnih i politič kih funkcija, pošto je objavljivanje tada opravdano baš s obzirom na prirodu funkcije koju ta lica obavljaju.
Period primene je preširoko određen, jer bi se otvarali svi dosijei koji su formirani do dana stupanja zakona na snagu. Dosijee službi državnih bezbednosti opravdano je, međutim, otvarati samo za period dok su te službe deo autoritarnog režima. Kada se formira nova, demokratska vlast, promena prirode tih službi tada je sastavni deo promene prirode vlasti. Sa promenjenom prirodom vlasti i promenom prirode te službe, novoformirani dosijei te službe više nisu dosijei represije, što su bili raniji dosijei u autoritarnom poretku, pa nema osnova ni za to da se izjednačava pravni režim jednih i drugih dosijea. Za pristup građana tim, novoformiranim dosijeima mogu da važe jedino redovni propisi.13 To bi značilo da se otvore dosijei službi državne bezbednosti koji su obrazovani do dana okončanja one trojne vlasti (DOS, SPO, SPS) koja je bila ustanovljena u prvi mah posle Oktobra 2000.
Uvid u dosije na osnovu pristanka nije predviđen. Pravo na lične podatke je već decenijama priznato i van Evrope i u Evropi.14 Ono obuhvata i pravo da se tako raspolaže ličnim podacima o sebi, što će se dopustiti drugima da ih upoznaju. Pošto se pravo na lične podatke tiče i podataka o licu koji su sadržani u dosijeima političke policije, kada se ti dosijei otvaraju mora se priznati i pravo lica da odredi ko će od onih, kojima nije već sam zakon dao to pravo, dozvoliti pristup podacima.
Tada bi se zahtev za uvid u tuđi dosije mogao podneti i na osnovu pristanka lica na koga se podaci odnose.
Vraćanje ličnih predmeta nije se imalo na pameti. Mnoga lica o kojima su vođeni dosijei više nisu u životu, ali još uvek u službi državne bezbednosti postoje, u vezi sa njihovim dosijeima, brojne njihove lične stvari koje su im bile oduzete – dnevnici, zabeleške, pisma, fotografije, ordenje i dr. Najčešće nije bilo nikakvog osnova ni za svojevremeno oduzimanje tih stvari, a potom, time što one nikada nisu bile vraćene, samo je stradalo još jedno ljudsko pravo – pravo svojine. Ostalo bi da se sada te stvari predaju njihovim naslednicima.
V. Legitimnost velikog otvaranja, neokrnjena proteklim vremenom 1. Iz ovih primedbi se naslućuje i kako bi izgledalo otvaranje dosijea kada bi bilo ozbiljno shvaćeno.15 Ali, pitanje sa početka teksta nameć e kao prethodni upit: da li uopšte otvarati dosijee – nije li za sve to već kasno? Evo razvijenijeg obrazloženja za stav da nije kasno, pošto ciljevi kojima služi otvaranje dosijea i dalje predstavljaju vrednost i pošto se svi ti ciljevi još uvek mogu ostvariti.
2. I da je do sada uništeno ili prepravljeno mnogo više dosijea nego što se nagađa, to samo po sebi ne bi bio dovoljan razlog da se ne pristupi otvaranju dosijea. Verovatno je da nema zemlje gde nisu bili uništavani dosijei, čak i njihov znatan broj (na primer, u Čehoslovačkoj se smatra da se kvota uništenja kretala između trećine i polovine),16 pa je ipak došlo do njihovog otvaranja. Ali, kao ni inače, ni ovde komparativni argument nije sam ni dovoljan niti je odlučujući. Važnije je to što se neće moći saznati razmere uništavanja i povrede integriteta dosijea njihovim prepravljanjem ako se dosijei ne otvore. Otvaranjem dosijea doprinosi se i identifikovanju onih koji su odgovorni za uništavanje ili prepravljanje dosijea.
3. Verovatno je da su uništeni ili prepravljeni dosijei određenog broja onih koji spadaju u političku elitu, ali ne i dosijei ostalih građana.
Sve da je ostao i samo jedan jedini dosije, i njega bi trebalo otvoriti kako bi se učinio dostupnim onome na koga se odnosi. Država, naime, žrtvama duguje otvaranje dosijea. Namirenje toga duga je temeljni princip, a nije taj princip broj dosijea. Građaninu se otvara pristup dosijeima kako bi mogao sagledati uticaj službe državne bezbednosti na njegov život, na njegovu ličnu sudbinu.17 Svako kime se bavila politička policija ima pravo na potpuno sagledavanje posledica tog bavljenja po njegov život.
Reč je o pravu da se spozna i razume sopstvena prošlost u koju se država umešala kao sudbina.
4. Kao što građani na koje se odnose dosijei imaju pravo da ih upoznaju da bi bolje upoznali sebe, tako i društvo ima pravo da zna onaj deo svoje prošlosti koji se bez poznavanja fenomena dosijea političke policije ne može spoznati, ni u njegovom politološkom, ni u sociološkom, ni u pravnom, ni u etičkom, ni u socijalno-psihološkom aspektu.18 To naročito važi za saznanje o političkoj kulturi jednog perioda, o istoriji mentaliteta, o istoriji stila vladanja, o liniji razvoja, kontinuitetima ili diskontinuitetima, o komparativnim sličnostima i razlikama, o dobrovoljnom ili iznuđivanom doušništvu, itd. Tek će se onda pouzdano znati, recimo, da li je kod nas ikada vlast imala potrebu da pređe sa spontanog doušništva na zavrbovanje i iznuđivanje denuncijacija (kao što je to uradila već boljševička vlast,19 a kasnije i vlast u istočnoevropskim socijalistič kim zemljama), ili je u tom pogledu položaj naših službi državne bezbednosti bio bliži Gestapou, s obzirom na široku narodnu podršku režimu. Dosijei bi bili jedno uporište i za utvrđivanje koliko kod nas i danas žive one kolektivne predstave čiji nosilac je bio Miloševićev režim, koliko je posredi identifikacija sa autoritarnim režimom koja traje i posle osnovne propasti samog režima, što je Adorno pokazivao na nemačkom primeru.20 5. Ali, dosijei se ne otvaraju samo zbog žrtava i istorijske istine o društvu, već i radi demokratije. Mlade demokratije prinuđene su da budu borbene demokratije, da bi se učvrstile. Kompleks mera savladavanja prošlosti jedno je od sredstava za stabilizovanje mladih demokratija.
Prelazak iz autoritarizma ka demokratiji nikada nije trenutan, ni zajamčeno ireverzibilan. Autoritarna prošlost deluje u sadašnjosti, i ne može biti bačena na smetlište istorije, gde joj je mesto, ako se ostavi u svom statusu nesavladane prošlosti. Ne bavimo se prošlošću! Okrenimo se budućnosti! – nije drugo do slabašna demagogija sve dok prošlost i sadašnjost ne postanu dva odvojena sveta, a to ne mogu postati sve dok prošlost deluje u sadašnjosti. Neodgovorna prema demokratiji je, zato, svaka politika koja nema izgrađen stav prema neumirenoj prošlosti. To naglašeno važi za aktuelnu vladajuću koaliciju, za upravo obrazovanu manjinsku vladu, budući da se ona oslanja na podršku nikog drugog do onih političkih snaga u čijim je rukama politička policija počinila, nadajmo se, poslednje grozote u ovoj zemlji.
6. Kao suprotan autoritarizmu, mlad demokratski poredak legitimno ne propušta priliku da, na materijalu iz autoritarne prošlosti kakav predstavljaju dosijei represije, pokaže različitost između vrednosti na kojima sam počiva od onih na kojima počiva autoritarizam, i da tako jača podršku novim vrednostima, pokazujući deficite i ograničenosti autoritarizma, naročito u pogledu poštovanja ljudskih prava, a za šta su dosijei političke policije, na žalost, sredstva najočiglednije nastave.
7. Otvaranje dosijea je i sredstvo za sprečavanje manipulisanja dosijeima. Zakonitost je: ako se dosijei ne otvore, zloupotrebljava ih svaka vlast kojoj su dostupni. I kod nas su ljudi iz vlasti, čak ministri, sami u javnosti ostavljali dokaze o tome kako im nisu nepoznati dosijei nekih njihovih političkih protivnika, dok su neke druge dosijee poklanjali kao da su njihova privatna svojina. Uređeno otvaranje dosijea je najbolji način za sprečavanje njihove neregulisane upotrebe. Dostupnost dosijea onome na koga se odnosi nekada je i jedini način da se on odbrani od optužbi (pa i one o tome da je sarađivao sa političkom policijom na uštrb tuđih ljudskih prava) i da zaštiti svoja prava od povrede.
Otvaranjem dosijea se sprečava, dakle, da nekadašnji instrumenti povrede prava to ponovo postanu, samo na drugi način.
8. Otvaranje dosijea je neophodan segment reforme do sada nereformisane službe državne bezbednosti. Kao što se mlada demokratija distancira od službe državne bezbednosti ranijeg autoritarnog režima, tako i državna bezbednost, da bi se reformisala, mora da se depolitizuje i distancira od svoje sopstvene političke prošlosti sastavljene od dosijea represije: od prošlosti, u kojoj su, pre svega, krivično pravo i politička policija predstavljali zamenu za politiku i za političku raspru sa onima koji drugačije misle. Izuzimanjem dosijea represije iz službe državne bezbednosti i poveravanje drugom organu (recimo, agenciji za dosijee), to distanciranje dobija i svoju fizičku simboličku dimenziju. A de-sdb-izacija, de-udba-izacija itd. traži i jasne spoljne znake.
9. Za otvaranje dosijea ne postoji prepreka, već, naprotiv, podrška od strane međunarodnih integracionih tela koja su relevantna za našu zemlju, kakav je Savet Evrope. Parlamentarna skupština Saveta Evrope “pozdravlja stavljanje dosijea tajnih službi na uvid javnosti u nekim bivšim komunističkim totalitarnim zemljama. Ona poziva sve dotič ne zemlje da zainteresovanim licima, na njihov zahtev, omoguće uvid u dosijee koji su o njima vodile negdašnje tajne službe”.21
Vladimir Vodinelić OPENING OF POLITICAL POLICE FILES: LATE OR PERHAPS NOT Summary Ordinances of the Republic of Serbia Government (2001) opened the political police files. However, only to a limited extent: files are opened only for the category of “internal enemies, i.e. terrorists and extremists”; the only right is that to read one’s own file. For victims of political police, the opening, such as it was, represented an additional humiliation: these files of repression have remained in the possession of the state security service, and the victims had to go to the perpetrators; given that the right to understand the content of the file was not granted, nor was the right to copy or transcript, but only the right to read the file, the only remaining solution was to make an effort and learn what you see by heart. And, in 2003, the Ordinance, such as it was, has been pronounced contrary to the Constitution of Serbia. It thus shared the fate of almost all measures undertaken by the new government within legal overcoming of the past: some have met their inglorious end by being reversed, others have never been implemented. It is often said that today, three and a half years after the Serbian October 2000, it is already too late to open the files. It is not true – given that none of the purposes that could be accomplished now by the opening of files has been accomplished. Here are some of the nine, still unaccomplished functions, to which this contribution is dedicated: the cognitive function of the opening of files consists of enabling the victims to see the influence of political police on their personal faith; only once the files are opened shall the society be able to learn more of a part of its own history; without the opening of files many shall not be able to realise the rights the realisation of which is yet to come – rehabilitation of political convicts and denationalisation; opening of files is also necessary as a part of real reform of the state security service; without it, a political ambience burdened by abuse of files against political opponents shall exist, etc..
Key words: opening of political police files, additional humiliation of citizens, Ordinance on the Opening of Files, legitimacy of opening of files.