Neki aspekti suđenja za zločine u Sandžaku
Autor: Dragoljub Todorović
U periodu jun 1992. – jun 1993. godine sprovođen je otvoren teror, vršeno neviđeno nasilje, primenjivana brutalna sila i korišćena sva sredstva za uništavanje ljudi, kuća, stoke, imanja i drugih dobara Bošnjaka u Sandžaku, i to u kompletnoj oblasti i srpskog i crnogorskog Sandžaka. Navedeni progon sprovodile su regularne oružane formacije (vojne i policijske) Srbije i Jugoslavije, bilo iz redovnog ili mobilisanog i dobrovoljačkog sastava, zatim regularne jedinice vojske Republike Srpske, koje su delovale pod okriljem Vojske Jugoslavije. Navešćemo samo najdrastičnije slučajeve progona Bošnjaka u Sandžaku u naznačenom periodu: 1. U opštini Pljevlja, na njenom zapadnom delu, nalazi se prostrano seosko područje Bukovica, koje sačinjava 39 sela, u kojima je uglavnom živelo bošnjačko stanovništvo. Prostor Bukovice sa tri strane granič i se sa Bosnom i Hercegovinom, a granica se prostire u dužini od 140 kilometara. Iako su Pljevlja opštinski centar, sela Bukovice su od Pljevalja udaljena 70-85 kilometara, a od bosanskih gradova Čajniča 5 kilometara, Foče 15-20 kilometara, a vrlo blizu je i Goražde. U periodu jun 92. – jun 93. u Bukovici je ubijeno šest Bošnjaka, izvršene su dve otmice u kojima je oteto u prvoj pet, a u drugoj sedam Bošnjaka, koji su kasnije razmenjeni, pretučeno je 76 građana bošnjačke nacionalnosti od kojih je 31 zadobio teške telesne povrede sa trajnim posledicama, spaljeno je pet kuća, osnovna škola u selu Krčevine, džamija u selu Planjsko, a oštećena je džamija u selu Rosulje. Vršena su mnogobrojna zlostavljanja na javnom mestu, kao i pretresi koji su praćeni pljačkom imovine.
Kao posledica svega navedenog došlo je do iseljavanja građana bošnjačke nacionalnosti, tako da je Bukovica praktično etnički očišćena. Nakon iseljavanja Bošnjaka njihove kuće su opljačkane i demolirane, sa kuća su poskidani krovovi, vrata i prozori, patos i ostalo pokućstvo je opljačkano.
2. U toku leta 1992. godine akcijama četničkog vojvode i narodnog poslanika Srpske radikalne stranke u Saveznoj skupštini Čeka Dačevića počelo je maltretiranje građana bošnjačke nacionalnosti u gradu Pljevlja. Rušene su trgovačke radnje i drugi poslovni objekti Bošnjaka, zapaljeno je šest lokala vlasnika Bošnjaka u tržnom centru u Pljevljima, nastala je panika i ogroman strah Bošnjaka građana Pljevalja. U noći izmeđ u 7. i 8. avgusta, dok je Čeko Dačević bio priveden na informativni razgovor i zadržan, njegovi ijudi su blokirali Pljevlja, sprečili ulaz i izlaske iz grada ljudima i vozilima, zauzeli sve vitalne objekte u gradu: poštu, opštinu, bolnicu, benzinsku pumpu, radio relej, Centar bezbednosti, pekaru. U gradu je vladalo vanredno stanje i pretila je opasnost stravičnog pokolja Bošnjaka. U Pljevlja je došao predsednik Republike Crne Gore Momir Bulatović i načelnik štaba Druge armije VJ general Damjanović.
Predsednik Bulatović je naredio da se Čeko Dačević pusti iz pritvora. Tu svoju odluku Momir Bulatović je kasnije komentarisao na sledeći način: “Tada, u tim dramatičnim zbivanjima kada su nas samo sekunde djelile od ljudskog ludila i pakla međusobnih obračuna, ja sam naredio da se iz zatvora privremeno pusti Dačević. Tu sam odluku donio pod strašnom ucjenom, jer su prema kućama nedužnih pljevaljskih Muslimana bile okrenute cijevi topova i mitraljeza dovučenih sa bosanskog ratišta i vođenih rukama onih boraca koje smo tako zdušno pomagali. Sve dok nijesmo doveli značajne snage policije i vojske i deblokirali grad, morali smo da postupamo po diktatu ovih novokomponovanih demokrata.” 3. Selo Kukurovići, koje pripada opštini Priboj i koje je naseljeno bošnjačkim življem, napadnuto je 18. februara 1993. godine od strane naoružanih i uniformisanih lica i u tom napadu troje ljudi je ubijeno, dvoje teško ranjeno i zapaljeno je devet kuća. Svi stanovnici su iste noći nakon napada napustili Kukuroviće i tokom noći došli u Priboj i Pljevlja.
4. Na dan 26. avgusta 1992. godine Ramo Berbo iz sela Zabrđe, opština Priboj, čekao je autobus u selu Sjeverin na raskrsnici puta PribojRudo. Sa njim je bilo više građana koji su takođe čekali autobus. U jednom trenutku u neposrednoj blizini zaustavio se kamion tipa TAM, koji je nosio protivavionski top. Iz njega je izašlo nekoliko vojnika u sivomaslinastim uniformama i dvojica su pretakala benzin od uličnog prodavca iz kanti u rezervoar, a jedan je prišao Ramu Berbu i od njega tražio lična dokumenta. Nakon što je Berbo pružio isprave na uvid, vojnik je izvadio pištolj i nekoliko puta pucao u njega. Vojnici su potom naredili prisutnima da leš bace u reku Lim. Svedoci su tvrdili da se taj vojnik koji je ubio Rama Berba zvao Milorad Savić, a za ovo ubistvo on nije odgovarao.
5. Dva monstruozna zločina koja su bila predmet sudskih procesa su otmica i kasnije ubijanje 16 putnika bošnjačke nacionalnosti dana 22. oktobra 1992. godine u mestu Mioče iz autobusa koji je saobraćao na liniji Sjeverin-Užice, zatim otmica i kasnije ubijanje 19 putnika bošnjačke nacionalnosti 27. februara 1993. godine u stanici Štrpci iz brzog voza 671 koji je saobraćao na relaciji Beograd-Bar.
Dakle, od svih mnogobrojnih zločina koji su se dogodili u Sandž aku u navedenoj godini sudski epilog, makar i delimično, nepotpuno, sa velikim zakašnjenjem i sa izostavljanjem bitnih činjenica, imale su samo otmice iz autobusa u Mioču i iz voza u Štrpcima. I jednu i drugu otmicu planirao je, organizovao, izvršio i do kraja, do likvidacije otetih, sproveo Milan Lukić, optuženik pred Haškim tribunalom za mnogobrojne stravične i za ljudski razum nezamislive zločine, počinjene u Višegradu i okolini. Suđenje za ratni zločin optuženim za otmicu u Sjeverinu održano je pred Okružnim sudom u Beogradu, pred većem kojim je predsedavala sudija Nata Mesarović, koje je presudom od 29. septembra 2003. godine osudilo u odsustvu Milana Lukića i Olivera Krsmanović a na po 20 godina zatvora, Dragutina Dragićevića, koji je prisustvovao suđenju, na 20 godina zatvora, i Đorđa Ševića, koji je takođe prisustvovao suđenju, na 15 godina zatvora.
Suđenje za ratni zločin optuženom za otmicu u Štrpcima Nebojši Ranisavljeviću održano je pred Višim sudom u Bijelom Polju, pred većem kojim je predsedavao predsednik suda doktor Vukoman Golubović, koje je presudom od 9. septembra 2002. godine osudilo Ranisavljević a na kaznu zatvora u trajanju od 15 godina.
U oba sudska postupka nesumnjivo, pouzdano, na osnovu potpuno validnih dokaza utvrđeno je da je glavni akter obe otmice i likvidacije ljudi bošnjačke nacionalnosti Milan Lukić.
Analiziraćemo dva aspekta ovih suđenja i to: – okolnosti zbog čega Milan Lukić nije izveden pred sud za ova dva teška ratna zločina u sudovima u Srbiji i Crnoj Gori; – okolnosti zbog kojih osuđeni u ova dva suđenja za ratni zločin nisu tretirani kao pripadnici Višegradske brigade, regularne jedinice Vojske Republike Srpske, iako je to izvedenim dokazima na oba procesa u potpunosti utvrđeno.