Pet varijacija o knjizi Ivana Ivanovića ,,Drainac između četnika i partizana‘‘
Autor: Dragoljub Todorović
Ivan Ivanović je uložio ogroman istraživački rad da bi sa raznih aspekata osvetlio sve elemente građanskog rata na jugu Srbije. Posebno je impresivan deo u kojem se analizira život, ratovanje i smrt Ratka Pavlovića Ćićka. U svom istraživanju Ivanović se služio istoriografskim i sociološkim metodom, koristio je arhivsku građu, monografije, objavljene i neobjavljene memoare, razgovorao je sa Pavlović evim saradnicima, ratnim drugovima i protivnicima. Ono što je posebno zanimljivo u ovom Ivanovićevom istraž ivanju, jeste činjenica da on primenjuje pravila pravne i kriminalističke struke, sudske logike i sistema sudskog dokazivanja po proceduri predviđenoj procesnim zakonima i načelima kontradiktornosti, materijalne istine i objektivnosti.
Takvim, slobodno se može reći, multidisciplinarnim pristupom temi, Ivan Ivanović je uspeo da napiše celovitu, kritičku i objektivnu biografiju Ratka Pavlovića Ćićka, sa potpuno otvorenim pitanjem na koji način je okončan njegov život. Autor je ostavio čitaocu da se, na osnovu u knjizi plasiranih, prikupljenih i sistematizovanih dokaza, sam opredeli i izvede zaključak o njegovoj pogibiji.
Kao glavno polazište, osnov i najvažniji izvor za pisanje romana Crni dani Rake Drainca Ivanu Ivanoviću je poslužio stvarni dnevnik Rake Drainca, koji je on vodio 1941. godine i koji je objavljen pod naslovom Crni dani. Sve u vezi sa tim dnevnikom Ivan Ivanović je istražio, formulisao i objavio u egzegezi Drainac između četnika i partizana. Dakle, svi detalji vezani za Drainčev rukopis nalaze se u ovoj Ivanovićevoj egzegezi i to: kada je pisan, kako je pisan, kojom mašinom je pisan, gde je sakriven, kako je pronađen, da li je oštećen, gde je posle rata pohranjen, kada i kako je prekucavan, gde je čuvan, kako je i zbog čega cenzurisan, kada i pod kojim uslovima je prvi put objavljen, kada je otkriveno da je cenzurisan, kada i kako je objavljena druga, necenzurisana i po svoj prilici originalna verzija i mnogo drugih, čak i najsitnijih detalja.
* V Poslednje dve knjige Ivana Ivanović a u naslovu imaju ime velikog srpskog pesnika između dva svetska rata Rake Drainca. Prva je roman o građanskom ratu na jugu Srbije, Crni dani Rake Drainca, a druga egzegeza ili analiza istorijske i druge građe korišć ene kao polazište za nastanak prve, Drainac između četnika i partizana. U drugoj knjizi, objašnjavajući svoje motive, izvore i namere za pisanje romana kao literarnog viđenja građanskog rata u Južnoj Srbiji, autor je precizirao da je građanski rat na jugu Srbije prelomio kroz kontroverzni lik i delo pesnika Drainca. To je i bez autorovog objašnjenja jasno svakome ko je pročitao izvanredni roman Crni dani Rake Drainca.
U romanu Ivanović dovodi do perfekcije privid dokumentarnosti. U tom stvaranju privida, u toj zamci koju postavlja neukim i površnim čitaocima, pisac je uspeo preko svakog očekivanja.
Uspeo je u toj meri da su mnogobrojni kritičari Ivanovićev roman tretirali kao istorijsko delo, studiju ili monografiju o građanskom ratu u Južnoj Srbiji, pa su pisali čitave knjige, rasprave, saopštenja, hvatajući romansijera u greškama istorijske prirode.
Pošto je objavio celokupan faktografski materijal, dao vrlo detaljno objašnjenje svih istorijskih događaja i razotkrio u potpunosti svoj metod i književnu radionicu iz koje je izišao roman, vidi se da se u romanu samo okvir, tema i glavni tokovi uklapaju u tzv. istorijsku istinu. Sve ostalo je čista fikcija, plod autorove imaginacije, dakle prava i nepatvorena literatura.
Autorova umetnička vizija građanskog rata na jugu Srbije, proistekla iz Ivanovićevog dubokog promiš ljanja, razrešenja lične traume, proučavanja svega što se moglo proučiti a što je vezano za taj rat, kao i njegovog dara i kompletnog intelektualnog potencijala, dala je rezultat: roman Crni dani Rake Drainca, kao do sada najbolju, najpotpuniju, istorijski najtačniju, ljudski najuzbudljiviju, ideološki najprihvatljiviju i politički najobjektivniju sliku građanskog rata na jugu Srbije od svih istoriografskih i uopšte naučnih, publicističkih, literarnih i memoarskih dela do sada objavljenih na tu temu.
Postoje mnoga i sve raširenija mišljenja da se jedno vreme, jedno doba, neki veliki istorijski događaji, društveni poremećaji, velike katastrofe država i naroda, ratovi, epidemije, logori i ljudske patnje uopšte bolje vide, razumeju i shvataju u umetničkim delima nego u naučnim studijama. Epohe se bolje prepoznaju i ostavljaju dublji pečat u delima Homera, Šekspira, Tolstoja, Mikelanđela, Goje, Rembranta…
nego u istorijskim, arheološkim, politikološ kim i sociološkim studijama, raspravama, doktorskim tezama i monografijama.
Tek izlaskom iz štampe knjige koja predstavlja egzegezu romana i koja pregledno, jasno i sveobuhvatno sistematizuje sve istorijske teme, izvore i saznanja korišćena u romanu, došli su do izražaja veličina, značaj i dubina romana, tako da su ove dve Ivanović eve knjige komplementarne i već sada se može reći da su nerazdvojene, da su jedno i da ih ubuduće nema smisla štampati posebno. To je po svim kriterijumima samo jedna knjiga.
Ivanović kroz dijaloge koje vodi Raka Drainac, boem, individualac, polemičar čiji je predratni ideal bio da se suprotstavi svima, da se u tom suprotstavljanju nađe sam na jednoj strani protiv svih književnika, koji je bio i protiv desnice, i protiv levice, i protiv nacionalne, i protiv socijalne, i protiv nadrealističke literature, protiv Akademije, crkve, univerziteta, protiv svega, a za čoveka, slobodu, autentičnost i integritet, osvetljava suštinu građanskog rata u tom delu Srbije. Dakle, takav Drainac, uz to još tuberkulozan, iscrpljen i slab, ima opsesiju da može da spreči građanski rat među Srbima na jugu. U tom smislu Ivanović, da bi iskazao svoju umetničku istinu, sučeljava Drainca sa najvišim predstavnicima sva tri pokreta otpora na jugu (partizani, četnici Koste Pećanca i četnici Draže Mihailovića), zatim sa trojicom bogatih građana Blaca, sa ekstremnim pripadnicima sve tri strane, sa umerenim, razboritim i u svakom pogledu solidnim oficirima, otpadnicima od Koste Pećanca nakon njegovog ,,dila‘‘ sa Nemcima, sa kolaboracionistima, špijunkama, prebezima iz jedne vojske u drugu i čak sa čuvenim piscem Ivom Andrićem i žandarom Midž om Mrđenovićem zvanim Dupeglava.
Kada se pročita druga knjiga, Drainac između četnika i partizana, koja je egzegeza prve, romana, umetničke proze Crni dani Rake Drainca, vidi se da u romanu ima otprilike 20 odsto istorije, stvarnih činjenica, a 80 odsto umetničke nadgradnje, piščeve imaginacije i fikcije. Tek na osnovu druge knjige vidi se koliko je literarno, umetničko i estetsko u romanu uspelo da dočara i približi savremenom čitaocu svu strahotu građanskog rata među Srbima na jugu Srbije.
Jedan od najuspelijih likova Ivanovićevog romana, a sigurno i savremene srpske književnosti, je Midža Mrđenović zvani Dupeglava, primitivni i bahati žandar i batinaš sa Pešterske visoravni, iz Sjenice, na službi u Blacu kod najnegativnijeg lika u romanu, Pećančevog vojvode popa Mike. Ilustracije radi, žandaru Dupeglavi u srpskoj literaturi najsličniji je batinaš Drobac iz drame Ljubomira Simovića Putujuć e pozorište Šopalović. Samo, Dupeglava je lukaviji, mentalno zdraviji i za razliku od Dropca njemu je sve jasno: zna šta radi, zbog čega radi i kako radi. Dupeglava je vrlo dobro orijentisan u vremenu i prostoru i potpuno je svestan kakva je i kolika je ljudska beda i ništarija vojvoda pop Mika, koga verno služi.
I prva i druga knjiga Ivana Ivanović a bave se neuspelom misijom Rake Drainca da pomiri četnike i partizane.
O uzrocima i razlozima neuspeha Drainčeve misije najdirektnije i najeksplicitnije govori se u dijalogu izmeđ u žandara Midže Mrđenovića zvanog Dupeglava i pesnika Rake Drainca.
Dupeglava ne ume da izgovori pravo pesnikovo ime i zove ga Drenjinac.
Znači, žandar se obraća pesniku: ,,Znaš šta je tvoja najveća greška, Drenjinac? Ne što se baviš tim komunizmom, čak ne ni što si namjeravao da digneš novi toplički ustanak.
Nego što si hteo da izmiriš četnike i partizane. Ti da pomiriš nekog, jado jedna!? Znaš li ti uopšte s kim imaš posla? Pođi diljem zemlje pa ćeš da vidiš sve brat s bratom u zavadi i o glavu mu radi! Ne mogu Nemci da pokupe oružje od naroda ne što ljudi kriju puške da bi se borili s njima, nego da bi se komšije međusobno obrač unali! Znaš li ti, Drenjinac, za šta se sve u ovoj zemlji poteže nož, pritiska oroz! Ni za što, za stopu pjeskuš e, za šugavu kokoš, za čašicu rakije! I ti da izmiriš taj narod u kojem brat brata ne može očima da vidi! Ajde, bježi jado jedna, ne zanosi se glupim idejama i ne mlati praznu slamu.
Nego, da ja tebe dam jedan savet: ako te pop Mika ostavi u životu, idi što dalje odavde, jer ovdje nikome ne trebaš! Ovdje si suvišan! Pušti ti Srbe da se međusobno iskrve i naplate stare račune! A ti bježi što dalje od zavičaja, tamo gdje će da te ostave na miru, ovdje će da te objese! A narod toplički prepušti meni, ja ću da ga sređujem kako znam i umijem.‘‘