Pet varijacija o knjizi Ivana Ivanovića ,,Drainac između četnika i partizana‘‘
Autor: Dragoljub Todorović
Za pravo i sveobuhvatno tumač enje i predstavljanje knjige Drainac između četnika i partizana vrlo je korisna komparativna analiza Ivanović eve knjige i srodnih knjiga Meše Selimovića, Danila Kiša i Gojka Đoga.
Naime, tumačeći svoja književna dela, roman Derviš i smrt, zbirku pripovedaka Grobnica za Borisa Davidoviča i zbirku pesama Vunena vremena, Selimović, Kiš i Đogo napisali su ponajbolje stranice esejističke, polemičke i žanrovski nedefinisane, ali na izuzetno visokom nivou pisane proze. Njima se knjigom Drainac između četnika i partizana pridružio i Ivan Ivanović.
Meša Selimović u više od polovine svoje memoarske knjige Sjećanja piše o realnim i potpuno istinitim događajima, ličnostima, gradovima i periodima, izuzetno traumatičnim i tragičnim za piščev lični i porodični život, koji su mu poslužili kao građa i koje je transponovao u umetnost, u roman Derviš i smrt. Selimovićeva bolna tačka, rana njegovog života, njegova životna opsesija je streljanje brata partizana, neposredno nakon rata, koje su izvršili njegovi saborci partizani odmah po preuzimanju vlasti, zbog prisvajanja jednog gvozdenog kreveta i drugih manje vrednih, bolje reći potpuno bezvrednih stvari za kućne potrebe.
Tu veliku nepravdu Meša Selimović, budući i sam komunista, partizan i čovek vlasti, nosio je duboko u sebi, jer se o njoj nije smelo javno govoriti. Da bi tu svoju veliku i tajnu muku izrazio, Selimović je koristio ketman, ezopovski jezik, estetizaciju do krajnjih granica, najneprepoznatljivije metafore i metaforički jezik. Tako je nastao jedan od najboljih romana posleratne srpske književnosti, Derviš i smrt. Tek pred kraj života, u vreme popuštanja birokratskih stega i liberalizacije vlasti, Selimović daje vrlo opširnu i detaljnu egzegezu romana Derviš i smrt, iz koje se vidi da je tema romana, u stvari, streljanje njegovog brata. Dakle, da se na vlasti u Jugoslaviji nije nalazila jednopartijska komunistič ka diktatura već neko demokratsko društvo, Selimović nikada ne bi napisao Derviš i smrt, već bi običnim, preciznim, administrativnim jezikom sastavio informaciju o tome u kojim je uslovima, bez ikakvih razloga, streljan njegov brat.
Danilo Kiš se nakon objavljivanja zbirke pripovedaka Grobnica za Borisa Davidoviča, krajem sedamdesetih godina prošlog veka, našao na udaru bulumente novinara, književnika, književnih kritičara, profesora univerziteta i mnogih drugih faktora tzv. javnog života. Kiša su optuživali za neoriginalnost, za preuzimanje čitavih citata iz naučnih dela, monografija, memoara i za čisti plagijat. Kiš se uporno i svim sredstvima branio, čak i na sudu, i na kraju je napisao knjigu Čas anatomije, egzegezu zbirke Grobnica za Borisa Davidoviča, u kojoj je briljantno, manifestujući akribiju, erudiciju i enciklopedijsko znanje, objasnio svoj književni postupak, svoju poetiku, svoj prosede i oneobičavanje.
Pesnik Gojko Đogo zbog pesama objavljenih u zbirci Vunena vremena našao se početkom osamdesetih godina u zatvoru i pred sudom je optužen za aluzije i izvrgavanje ruglu nedodirljivog i obogotvorenog Josipa Broza Tita. U najnepovoljnijim mogućim uslovima, pred sudskim većem, kao okrivljeni doveden u sudnicu iz zatvora, Đogo je morao da brani svoju poeziju, svoju umetnost, da ističe mnogoznač nost, asocijativnost i širok spektar značenja pesničkih slika, metafora i aluzija. Đogo je svoju poeziju branio impresivno, ističući da on ne može da odgovara na pitanja koja se tiču poruka pesme i šta koja pesma znači, jer pisac na takva pitanja ne može da odgovori.
To je zbog toga, istakao je Đogo, što umetnost pokušava da iskaže ono što se ne može izraziti običnim, takozvanim svakodnevnim jezikom, već neobič nim jezikom, koji se naziva pesnički. Đogo je tumačeći svoju poeziju formulisao polazište, odakle je počela nadgradnja i kako je nastajala njegova pesma. Isticao je istorijske izvore kao ta polazišta, zatim kolektivno pamćenje naroda, kada faktografsko, istorijsko i realno prelazi u narodnu priču, skasku, legendu i anegdotu. Pored tih izvora, Đogo je koristio apokrife, neke jezičke tvorevine, kao što su bajalice, brzalice, zagonetke, u kojima jezik ima magijsku funkciju. Navodeći i ostale izvore, Đogo je rekao da je tragao za starim zapisima, dokumentima, arhivskim materijalima, hronikama i komentarima u različitim izdanjima, sveznanjima, molitvenicima, lekarnicama…
zatim za epitafima na stećcima. Pomenuo je i analizirao istorijske ličnosti, Hercega Stjepana Vukčića, Gaja Julija Cezara, cara Franju Josifa, pesnika Ovidija, autore etnološ kih knjiga Čajkanovića i Đorđevića kao izvore svoje inspiracije i polazište za pisanje poezije. Đogova odbrana na sudu predstavlja prvorazredno književno štivo i objavljena je više puta u knjigama, časopisima i novinama.
Ovako opširno navođenje slučajeva Selimovića, Kiša i Đoga bilo je neophodno da bi se shvatila i u svim dimenzijama sagledala vrednost knjige Ivana Ivanovića Drainac između četnika i partizana. Naime, prema našem stanovištu, Ivanovićeva egzegeza predstavlja sublimaciju i kvintisenciju situacija u kojima su se našla trojica pominjanih pisaca i problema koje su svojim egzegezama pokušali da reše.
Selimović ima kost u grlu u vidu nepravedno streljanog brata koje pokuš ava da se reši pisanjem romana. Ivana Ivanovića muče otpužbe da je njegov otac Boža Ivanović, kapetan bivše kraljevske vojske i komandant Druge toplič ke brigade Jugoslovenske vojske u otadžbini, izdajnik, saradnik Bugara i ratni zločinac. Taj problem na literaran način eksploatisao je u mnogim svojim romanima, a u egzegezi Drainac izmeđ u četnika i partizana iznosi detaljna istraživanja koja je obavljao u poslednjih 50 godina, da bi rešio sve svoje dileme i utvrdio da li je njegov otac bio izdajnik, saradnik Bugara i ratni zločinac. Dakle, ovom knjigom Ivanović je rešio sumnje i dileme u vezi sa ocem.
Danila Kiša je napala cela beogradska čaršija, a Ivana Ivanovića celokupna toplička mafija. Protiv knjige Ivana Ivanovića Crni dani Rake Drainca napisao je knjigu izvesni Krstivoje Milosavljević i dao joj naslov Pesnik, partizani i četnici u romanu Ivana Ivanovića Crni dani Rake Drainca.
Milosavljević je svoju knjigu bliže odredio kao istoriografski osvrt na Ivanović ev roman, a sebe predstavio kao istoriografskog publicistu. Recenzenti, izdavači i prikazivači ove knjige, kao i knjige Radomira Mrdakovića, koja se, za razliku od Milosavljevićeve, samo delimično bavi Ivanovićevim romanom, pripadaju topličkoj mafiji, komunistič koj ideologiji i drže stranu partizanima, kao pobednicima u građanskom ratu. Ivanovića nazivaju pisac osvetnik, pripisuju mu da se protiv komunizma bori perom kao što se njegov otac borio puškom, zameraju mu što brani rođenog oca, četničkog komandanta i zločinca, što baca crne mrlje na svetle likove naših boraca, što zamračuje ,,našu revoluciju‘‘, što mrzi ovo društvo i radi protiv njega zbog toga što mu je ono likvidiralo oca, četničkog zlikovca.
Sa druge strane, od nekih toplič kih kvazipesnika, proznih skribomana, popova, nacionalista, novih patriota optužen je da je komunista, nevernik, ateista, levičar… Između ostalog, optužen je i da se stidi oca, da ne razume poeziju, da nije veliki pisac, jer ne veruje u Boga, da kao član žirija nagrađuje pesnika Čudića, anacionalnog tipa i mondijalističku protuvu i slično, tako da bi ova egzegeza mogla da nosi naslov Ivan Ivanović između topličke levice i topličke desnice.
Na sve to Ivanović je odgovorio vrlo jasno, dokumentovano, duhovito, efektno i na izuzetno visokom književnom nivou, tako da je knjiga Drainac između četnika i partizana, pored toga što predstavlja egzegezu romana, i čista literatura i novi roman o romanu.
Gojko Đogo je svoje književno delo branio u sudnici Okružnog suda u Beogradu, a Ivan Ivanović u sudnici Okružnog suda u Prokuplju. I Đogo i Ivanović osuđeni su zbog zločina izvršenog pisanjem i objavljivanjem književnog dela, i to obojica na po dve godine robije. O svome suđenju zbog objavljivanja romana Crveni kralj, održanom 1974. godine u Prokuplju, Ivanović piše vrlo opširno u ovoj egzegezi.
Taj sudski progon Ivanović osvetljava sa svih aspekata, iz svih uglova i sagledava ga sa distance od 30 godina, obuhvatajući i sve teške i kobne posledice koje je to suđenje imalo na njegov život i rad i na život njegove porodice. Analizom su obuhvaćeni svi akteri ovog suđenja, od sudija, sudija porotnika, predsednika suda, tužilaca, udbaša, boraca i boračkih organizacija, komiteta, književnika, topličkih skribomana i političara, topličkih kadrova u Beogradu, pa do Draže Markovića, u to vreme ,,boga oca‘‘ Srbije.
Pored ova tri segmenta knjige Ivana Ivanovića (traganje za ocem kao traganje za sopstvenim identitetom, odgovor na progon i napade zbog knjige Crni dani Rake Drainca i analiza suđenja romanu Crveni kralj i reperkusija koje je to suđenje imalo na piščev život), egzegeza Drainac izmeđ u četnika i partizana sadrži bar još dve velike teme: građanski rat na jugu Srbije i novi podaci za biografiju Rake Drainca, uz nov i originalan pogled na život, poeziju i smrt velikog pesnika.
Građanski rat na jugu Srbije je specifičan, komplikovan i kontroverzan.
Tu su delovali razni interesi, sukobljavale se mnoge obaveštajne službe i, što je najkarakterističnije, pripadnici svake od tri strane u građanskom ratu (partizani, Pećančevi četnici i četnici Draže Mihailovića) bili su pod sumnjom da rade za protivnu stranu, uključujući i same vođe svakog od ta tri pokreta na jugu Srbije. Takođe, mnogo su učestaliji prelasci sa jedne na drugu stranu nego u drugim krajevima Srbije, uključujući među prebege i oficire. Legendarni partizanski komandant na jugu Srbije Ratko Pavlović Ćićko bio je pod stalnom prismotrom i sumnjom svoje partije, zbog optužbi da je trockista, a izgubio je život pod misterioznim okolnostima. Komandant svih četničkih snaga Draže Mihailovića na jugu Srbije, Radoslav Đurić, prešao je na stranu partizana, a Kostu Pećanca su ubili vojnici četničke formacije kojom je komandovao Draža Mihailović.