Pet varijacija o knjizi Ivana Ivanovića ,,Drainac između četnika i partizana‘‘
Autor: Dragoljub Todorović
Četvrti sloj ove knjige, koji bismo mogli nazvati Toplica protiv Ivana Ivanovića, opisuje svu bedu, učmalost i čemer duboke srpske provincije: pakosne, inferiorne, malograđanske, zavidljive, mediokritetske i zbog svega toga vrlo opake i nemilosrdne.
* III Ivan Ivanović je objavio roman Crni dani Rake Drainca, u kome je na umetnički način i romanesknim sredstvima opisao građanski rat na jugu Srbije. Roman je plod piščeve imaginacije i umetničkog oblikovanja građe iz realnog života. Ivanović je koristio dnevnik Rake Drainca Crni dani, mnoge istorijske rasprave, memoarske knjige, neobjavljene rukopise sećanja učesnika građanskog rata, prevedene studije stranih autora, svoje razgovore sa savremenicima ratnih događaja na jugu Srbije i mnoge druge zapise, dokumente, svedočenja učesnika građanskog rata, i to svih strana u tom besmislenom ratu između raznih oružanih formacija istog, srpskog naroda.
Građanski rat na jugu Srbije bio je specifičan i imao je svoje posebnosti koje su ga činile drugačijim od građanskog rata u drugim krajevima Srbije, na primer u zapadnoj Srbiji. Pošto je roman izazvao reagovanja učesnika građanskog rata, dakle lica iz stvarnog života, sasvim realnih i postojećih ljudi, protagonista istorijskih događaja koje je pisac koristio kao građu za svoj prosede prilikom stvaranja umetničkog dela, romana Crni dani Rake Drainca, Ivanović je odlučio da objavi kompletan faktografski, iz stvarnog života preuzeti materijal, da prikaže sve istorijske i memoarske knjige i rukopise, zatim rezultate svojih istraživanja, svoja sećanja, doživljaje i sva druga najrazlič itija saznanja vezana za temu građanskog rata na jugu Srbije. Tako je nastala knjiga Drainac između četnika i partizana.
Tako smo dobili izuzetnu knjigu, vrlo dokumentovanu studiju o glavnim akterima građanskog rata na jugu Srbije. U njoj srećemo i niz nepoznatih ili manje poznatih detalja iz života Rake Drainca. Pored toga, u knjizi Drainac između četnika i partizana Ivanović opisuje traganje za sudbinom svoga oca Bože Ivanovića, komandanta Druge topličke brigade Jugoslovenske vojske u otadžbini, daje podatke o njegovom ratovanju, ponaš anju prema civilima i zarobljenicima, komšijama, učešću u pojedinim bitkama. U svojevrsnoj telemahiji Ivanović je pouzdano, objektivno i na osnovu apsolutno nepristrasnog istraž ivanja utvrdio da njegov otac nije počinio ratni zločin. Kao generalštabni kapetan kraljevske vojske, Boža Ivanović je položio zakletvu i poštujući tu zakletvu nije prihvatio okupaciju zemlje, već se pridružio jedinicama Jugoslovenske vojske u otadžbini pod komandom Draže Mihailovića, koja je bila pod ingerencijom jugoslovenske vlade i egzilu. Boža Ivanović je time ispoštovao svoju zakletvu i nije nikoga izdao.
Ovo piščevo istraživanje i okolnost da je njegov otac bio istaknuti komandant poražene strane u građanskom ratu bitno su uticali na kompletno književno delo Ivana Ivanovića, a još više na njegov privatni, porodični i profesionalni život. Izuzetno teški, potpuno neprimereni i neshvatljivi progoni, napadi, šikaniranja i sistematsko ometanje života i rada Ivana Ivanović a, zbog toga što mu je otac bio četnik, traju sve vreme, od 1945. godine do danas. To je nastavak građanskog rata drugim sredstvima. Taj rat traje i rasplamsava se skoro 60 godina protiv svih koji su pripadali četničkom pokretu, protiv njihovih potomaka i simpatizera.
Kako je tema romana Crni dani Rake Drainca građanski rat na jugu Srbije, a kako taj rat nije trajao samo 1941. — 1945. godine, već se nastavio, drugim sredstvima i posle rata kao oružanog sukoba i traje do danas, Ivanović je u knjizi Drainac između četnika i partizana na više od 200 strana izneo podatke, događaje i građu vezanu za mirnodopski rat i hajku na njega kao potomka pripadnika četničke strane.
Nalazimo da je egzegeza romana Crni dani Rake Drainca koja se odnosi na teror u ratu pobedničke, partizanske strane, nakon rata, u miru, organizovane države i prividne slobode, podjednako važna kao i građa koja se odnosi na istorijske izvore vezane za ratni period.
Bez analiziranja ovih posleratnih reperkusija građanskog rata na jugu Srbije, knjiga Drainac između četnika i partizana ne bi bila kompletna.
Tih 200 strana, te četiri glave, koje su naslovljene sa ,,Toplička mafija‘‘, ,,Optužba i odbrana pisca‘‘, ,,Živi pesak, živo blato Toplice‘‘, ,,Grobnica za Raku Drainca‘‘, ne objašnjavaju samo roman Crni dani Rake Drainca, nego i suštinu kompletnog književnog opusa Ivana Ivanovića. Međutim, taj deo knjige, pored toga što raskrinkava milje, ambijent, mentalitet, atmosferu, ljude, njihove osobine i običaje, dakle ono od čega je satkana njegova proza, je čista literatura sama za sebe i mogao bi da se objavi kao posebna knjiga, recimo pod naslovom Toplička mafija.
Reč je o preciznoj i vrlo suptilnoj analizi, moglo bi se reći vivisekciji jednog zatvorenog prostora, gde vladaju specifična pravila, zakoni, običaji, moral… To je poniranje u dubinu, u samu srž jednog rezervata, u kojem važe mafijaška pravila igre i u kojem bilo kakav mizantropski gest ne predstavlja iznenađenje. Ivanovićevom knjigom dočarani su surovost, bezobzirnost, amoralnost i ozbiljan poremeć aj u sistemu vrednosti uobičajenom za civilizovane sredine.
* IV Izdavačka kuća ,,Stubovi kulture‘‘ objavila je 1997. godine roman Ivana Ivanovića Crni dani Rake Drainca.
U njemu autor, na umetnički način i na visokom estetskom nivou, tretira građanski rat na jugu Srbije za vreme okupacije zemlje 1941. — 1945. godine.
Knjiga Drainac između četnika i partizana predstavlja egzegezu ili objaš njenje tog romana. To objašnjenje u suštini je ukazivanje na izvore, koje čine istoriografske, memoarske, književne, publicističke i druge knjige, rukopisi, sećanja i usmena svedočenja, koji su kao građa, kao stvarnost posluž ili za oblikovanje umetničke vizije koju je Ivan Ivanović dao u romanu Crni dani Rake Drainca.
Objavljivanje knjige koja objaš njava, razotkriva i u izvesnom smislu demistifikuje autorovu književnu radionicu nije izuzetak. Veliki nemački književnik Tomas Man objavio je knjigu Nastavak doktora Faustusa, u kojoj je obelodanio svoje motive i podatke iz života ličnosti koje su mu poslužile za pisanje romana Doktor Faustus. U tom romanu Tomas Man dočarava život stvarne ličnosti, velikog kompozitora Arnolda Šenberga, koji je u istoriji muzike poznat kao izuzetno originalan i radikalan stvaralac, čiju estetiku karakteriše napuštanje tonalnosti radi atonalnosti. U domaćoj literaturi poznato je naučno delo, doktorska disertacija književnog istoričara i teoretič ara Midhata Šamića Istorijski izvori Travničke hronike Ive Andrića. Ovo je svojevrsna, na osnovu naučnog aparata i metoda urađena, egzegeza romana Travnička hronika Ive Andrića. Iz bogate zaostavštine Borislava Pekića objavljene su dve knjige, U traganju za zlatnim runom i Rađanje Atlantide, koje predstavljaju egzegezu Pekićevog višetomnog romana Zlatno runo i dvotomnog dela Atlantida.