Pet varijacija o knjizi Ivana Ivanovića ,,Drainac između četnika i partizana‘‘
Autor: Dragoljub Todorović
Ivan Ivanović greši kada ovu Mirkovićevu inferiornu i mazohističku viziju Toplice poredi sa Džojsovim opisom Dablina. Sa ovim Mirkovićevim izlivom samokritičnosti i inferiornosti nemaju nikakve veze ni Džojs, ni Dablin, ni Džojsov opis Dablina, ni dablinske prostitutke, fanatični revolucionari, mahniti anarhisti, bolesni nacionalisti, čuvene pijanice, agresivni boemi, odrpani proroci, zakukuljeni sveštenici, nakinđurene udovice, niti menažerija ekscentrika. Džojs i Dablin, sa jedne strane, i Toplica, Beograd i Srbija početkom 2003. godine, sa druge strane, jesu kao nebo i zemlja. Džojs, Dablin i Dablinci su nešto originalno, samosvojno i autentično, a Toplica, Beograd i Srbija marta 2003. godine su jad, beda, čemer i očaj.
Takođe, daleko i visoko i u svakom pogledu iznad današnje Toplice, Beograda i Srbije su i stihovi Rake Drainca: Ja bih hteo da volim jednoga nirvanskoga Boga koji bi razumeo sve moje prljavštine sve moje grehove Jednoga bramanskoga Boga koji bi se slatko smejao mojim avanturama Jednoga liberalnog Boga koji čita paradoksne stihove i kriminalne romane i voli lepi pol Taj bi helenski Bog priznao da sam pesnik.
* II Knjiga Ivana Ivanovića ima četiri teme, ili četiri pogleda, ili četiri plana, ili četiri sloja i to: Prvi: Istorijski izvori, literatura, sećanja, svedočenja i druga saznanja iz tzv. stvarnog (realnog) života koja je Ivan Ivanović koristio prilikom pisanja romana Crni dani Rake Drainca.
Drugi: Građanski rat na teritoriji južne Srbije, koji ima niz specifič nosti koje ga izdvajaju i čine osobenim u odnosu na sve druge građanske ratove na prostoru bivše Jugoslavije 1941–1945. godine.
Treći: Telemahija, termin koji označava traganje za ocem, koje je istovremeno i traganje za sopstvenim identitetom, tema je dva velika dela svetske književnosti: Homerove Odiseje i Džojsovog Uliksa. Telemahija je velika i nezaobilazna tema kompletnog književnog dela Ivana Ivanovića, pa i ove knjige. Boža Ivanović, književnikov otac, đeneralštabni kapetan vojske Kraljevine Jugoslavije i komandant Druge topličke brigade Jugoslovenske vojske u otadžbini pod komandom Draže Mihailovića u Drugom svetskom ratu, najverovatnije je poginuo na Zelengori 13. maja 1945. godine.
Četvrti: Progoni, suđenja, zabrane, otpuštanja s posla i niz neugodnosti i napada na Ivana Ivanovića u više od 30 proteklih godina, koji su se dogodili u Toplici ili su dolazili iz Toplice, Ivanovićevog zavičaja.
Reč je o podeli po dubini, po slojevima, po vertikali, a ne po zasebnim, međusobno strogo odvojenim, hronološki ili po nekom drugom kriterijumu razgraničenim delovima ili celinama.
Primera radi, egzegeza ili objašnjenje romana Crni dani Rake Drainca koje se zasniva na građi, istorijskim i drugim izvorima proteže se celom knjigom i prepliće sa tri ostala navedena sloja knjige. Isti je slučaj i sa temom građanskog rata na jugu Srbije, telemahijom i topličkim napadima i drugim raznovrsnim dejstvima protiv Ivanovića.
Za pisanje romana Crni dani Rake Drainca, kao osnovnu građu i primarni izvor, Ivanović koristi Drainč ev dnevnik Crni dani, objavljen prvi put 1963. godine, koji je u toj meri cenzurisan, iskrivotvoren i friziran da je priređivač sabranih dela Rake Drainca, Gojko Tešić, morao pored njega da objavi i drugi, autentičniji tekst.
Ivan Ivanović u knjizi Drainac između četnika i partizana pravi impresivnu, minucioznu i iscrpnu analizu nastanka, pronalaženja, sadržine i objavljivanja rukopisa Crni dani. Svaki podatak u toj analizi Ivanović podvrgava oceni, koja je objektivna i koja je plod dubokog promišljanja, erudicije, logike i talenta.
Građanski rat na jugu Srbije odvija se u uslovima delovanja dve okupacione vojske (nemačka i bugarska), dve kvislinške oružane formacije (nedić evci i ljotićevci) i dva gerilska, oslobodilač ka, ustanička i antifašistička, međusobno suprotstavljena pokreta (partizani i četnici). Dodatno, građanski rat na jugu Srbije komplikuju dve četničke formacije, jedna Koste Pećanca, legendarnog vođe Topličkog ustanka iz 1917. i druga đenerala Draže Mihailovića, komandanta Jugoslovenske vojske u otadžbini. Stvarni vođa i faktički najznačajnija ličnost partizanskog pokreta otpora na jugu Srbije bio je kontroverzni intelektualac, španski borac i harizmatična ličnost Ratko Pavlović Ćićko.
U izvanrednoj, preciznoj i u našoj literaturi, istoriji, politici i publicistici do sada nezabeleženoj analizi tri ličnosti, Koste Pećanca, Draže Mihailović a i Ratka Pavlovića Ćićka, Ivan Ivanović slika, opisuje i, moglo bi se reći, dočarava surovi, besmisleni i u svakom pogledu nepotrebni građanski rat u južnoj Srbiji. Krajnjom objektivnošć u i odličnim poznavanjem činjenica, Ivan Ivanović, portretišući Pećanca, Dražu i Ćićka, omogućava da se izvede zaključak o nekim zajedničkim osobinama ove trojice komandanata duboko, nepomirljivo i krvavo sukobljenih vojski, ideologija i politika: - sva trojica su harizmatične ličnosti, - sva trojica su antifašisti i ustanici protiv okupatora, - sva trojica su imala u vidu Kajtelovu doktrinu ,,Za jednog poginulog okupatorskog vojnika biće ubijeno 100 Srba‘‘ i o njoj su vodili računa u svakoj situaciji, - sva trojica su imala probleme sa višim komandama, s tim što Kosta Pećanac ima hipoteku prerano i bez odgovarajućih uslova i priprema podignutog Topličkog ustanka 1917. i sukoba sa vojvodom Petrom Bojovićem, - sva trojica su tragično završila život, - o svoj trojici mlađe generacije ne znaju pravu, istorijsku istinu.
Portret Ratka Pavlovića Ćićka koji je Ivan Ivanović dao u knjizi Drainac između četnika i partizana jedan je od najboljih portreta u srpskoj literaturi i istoriografiji, uključujući i portrete koje su stvorili Slobodan Jovanović, Jovan Skerlić i, u najnovije vreme, Radovan Samardžić.
Ivan Ivanović je 1974. godine u montiranom sudskom postupku u Prokuplju osuđen na dve godine zatvora.
Za ono što ovom prilikom želimo da istaknemo nije bitno što je suđenje organizovano zbog romana Crveni kralj, što je ta knjiga prethodno zabranjena, što je Ivanović otpušten sa radnog mesta profesora Gimnazije u Kuršumliji, što je Vrhovni sud presudu poništio i pisca oslobodio. Važno je, izuzetno je važno da je sve to Ivanović u urađeno zbog toga što je njegov otac Boža Ivanović bio četnički komandant.
Sudija je osuđujući Ivanović a utvrdio da je reč o četničkom piscu koji negira komunističku revoluciju.
Od tada Ivan Ivanović traga za svojim ocem. Iskustva iz tog traganja preoblikuje u umetnost i objavljuje u nekoliko romana.
Knjigom Drainac između četnika i partizana Ivanović obznanjuje da je njegova telemahija do sada dala sledeć e rezultate: - Boža Ivanović nije izdajnik. Nikoga nije izdao, već je kao đeneralš tabni kapetan Jugoslovenske kraljevske vojske ostao veran svojoj oficirskoj zakletvi i pristupio Jugoslovenskoj vojsci u otadžbini i njenoj borbi protiv okupatora; - Boža Ivanović nije ratni zločinac.
Dugogodišnjim upornim, raznovrsnim i pre svega objektivnim istraž ivanjem njegov sin Ivan Ivanović je pouzdano utvrdio da on nije izvršio nijedan ratni zločin; - Boža Ivanović je, prema do sada prikupljenim podacima, izbegao zarobljavanje i izvršio samoubistvo 13.maja 1945. godine na Zelengori.