Paradoks lustracije
Nije potrebno biti naročito dobar poznavalac krivičnog prava da bi se razumelo da i ova dva opšta oblika ne sadrže ništa drugo nego činjenja ili nečinjenja koja predstavljaju krivična dela, počev od krivičnih dela protiv sloboda i prava čoveka i građanina (glava VIII KZRS), kao što su povreda ravnopravnosti građana (član 60. KZ RS) i sprečavanje ili ometanje javnog skupa (član 76. KZRS), pa do krivičnih dela protiv službene dužnosti, kao što su zloupotreba službenog položaja (član 242.
KZRS) i davanje mita ili primanje mita (član 254. i član 255. KZRS).
Jedina je razlika to što su u tački 1. krivična dela određena in generali sensu, po svom rodnom pojmu, dok su u tačkama 2. i 3. određena po nekom od svojih svojstava.
Nije lako objasniti zbog čega su tada opšti oblici iz 2. i 3. tačke člana 5. Zakona razdvojeni od postupaka koji predstavljaju krivično delo? Pretpostavku da je zakonodavac ciljao na takve oblike delovanja koji nisu propisani kao krivična dela, ili u njima nisu ostvarene sve pretpostavke za postojanje krivičnog dela i krivične odgovornosti, demantuje sam Zakon u odredbama u kojima, osim ovih opštih, propisuje i posebne oblike kršenja ljudskih prava, pa određuje da povreda prava na privatnost, ili prava na pravnu jednakost, na primer, postoji i kada u vreme izvršenja nije bila protivpravna prema unutrašnjim propisima, ili je izvršena po naređenju pretpostavljenog (član 6. stav 1. i član 7. stav 2).
Kao jedan od posebnih oblika kršenja ljudskih prava predviđeno je, između ostalog, i službeno delovanje onog lica koje je znalo ili moralo znati da se sudski postupak, u kome sudeluje i u kome je izrečena kazna ili druga prinudna mera, vodi isključivo radi primene političkih stavova i merila (član 9. Zakona). Bolje upućeni u problematiku krivičnog zakonodavstva primetiće da je ,,vođenje‘‘ postupka bilo podređeno načelima legaliteta i oficijelnosti, ali da su postojala (mada u prikrivenom obliku čak i sada postoje) krivična dela koja nisu lišena ideološkog potencijala i čije je biće otvoreno za primenu ,,političkih stavova i merila‘‘. Tako smo sve do sredine 1990. godine imali krivična dela kontrarevolucionarno ugrožavanje društvenog uređenja (član 114. KZ SFRJ) i neprijateljska propaganda (član 133. KZ SFRJ), a do 8. marta 2002. godine postojala su u anahronom, za političku odmazdu prilagođenom vidu, i krivična dela pozivanje na otpor (član 216. KZRS) i širenje lažnih vesti (član 217.
KZRS). Svim ovim krivičnim delima bila je svojstvena i nametnuta interpolacija ,,političkih stavova i merila‘‘, bez kojih je njihova primena praktično bila nemoguća. Da li su svi koji su sudelovali u optuživanju ili donošenju osuđujućih presuda za ova krivična dela kandidati za lustraciju? Može li se u procesu individualizacije njihove krivice utvrditi da li su u fazi optuženja bili podvrgnuti obaveznom uputstvu nadređenog tužioca, i da li su prilikom većanja i glasanja o presudi nadglasani? Ili se smatra da bi jedini način njihovog iskupljenja bila dužnost da tada, kada su ovakvi postupci vođeni, pribegnu neposlušnosti i, u slučaju da su odluke donete mimo njihovih ubeđenja, napuste posao kojim su se bavili? Uopšte, imamo li pravo da građansku neposlušnost smatramo neinstitucionalnom obavezom, ili ćemo i dalje smatrati da se ona zadržava na granicama neinstitucionalnog nepoverenja? 9 Na stranu protivrečnosti poput onih da povredu privatnosti ne opravdava naređenje pretpostavljenog, ali da je odgovornost za kršenje ma kog ljudskog prava isključena ako je rezultat ne samo prinude, pretnje ili ucene, nego i ,,drugog nedopuštenog pritiska‘‘ (član 8. Zakona). Kao da se zaboravlja da je naređenje pretpostavljenog, u našim prilikama, i sada, a pogotovo u vreme postojanja partijske države, uvek kada se odnosilo na povredu nečijeg prava, po definiciji predstavljalo nedopušteni pritisak.
Postavljanje Međunarodnog pakta o građanskim i političkim pravima, kao parametra i u suštinskom i u formalnom smislu, dovešće do paradoksalne situacije da u partijskoj državi, koja je trajala do donošenja Ustava iz 1990. godine, ili autoritarnom režimu, koji je trajao do politič kih promena iz oktobra 2000. godine, iako im je imanentno bilo kršenje ljudskih prava, sve od 1976. godine proveravamo nečiju ,,bezgrešnost‘‘.
Dovoljno je znati kako su te države funkcionisale i kakva je uloga Saveza komunista bila u prvoj, a Slobodana Miloševića u drugoj, pa shvatiti da bi već i članstvo u partiji, a pogotovo neka funkcija u njoj, kao i sudelovanje u ma kom segmentu vlasti, podrazumevali kršenje odredaba Međunarodnog pakta o građanskim i političkim pravima koje govore o slobodi izražavanja, o slobodi udruživanja ili o jednakoj dostupnosti javnim poslovima i službama i zabrani diskriminacije zbog političkog mišljenja. Najzad, pošto se kršenjem ljudskih prava smatra i radnja koja nije bila protivpravna prema unutrašnjim propisima (član 7. stav 2.
Zakona), ali je bila suprotna odredbama Međunarodnog pakta, predmet prethodne lustracije morali bi biti i svi lustratori, a naknadne i svi akteri donošenja i primene nekih propisa donetih posle političkih promena u 2000. godini, kao što su, recimo, neke odredbe Zakona o organizaciji i nadležnosti državnih organa u suzbijanju organizovanog kriminala, u kojima je bila propisana mogućnost lišenja slobode potencijalnog svedoka, ili zadržavanja osumnjičenog bez prava na žalbu i na privođenje sudu.