Lustracija: zloupotreba religioznih izraza u političkom govoru
Lustracija i katarza Zagovornici lustracije njeno moralno opravdanje i blagotvorno dejstvo vide u katarzi. Pod tim se podrazumeva ,,psihološko-moralni proces kolektivnog očišćenja za grehe‘‘, za ,,moralnu uprljanost‘‘ kojom je totalitarni režim ,,okaljao‘‘ većinu građana već samim tim što su u njemu preživljavali, što su mu se podredili i što su ga prihvatili i tako postali potpora njegovom trajanju i očuvanju i ,,saučesnici‘‘ u zlim delima koje je sistem zgrešio. (A. Zidar, Lustracija, Beograd, 2001, str. 41–47).
U predstavi o okaljanosti grehom koja iziskuje katarzu jasna je analogija sa antičkom lustracijom i drevnim ritualima čišćenja. I pojam katarze jeste starogrčki pojam, koji je izvorno označavao obred čišćenja u kultu delfijskog boga očišćenja Apolona. To religiozno očišćenje bilo je nužno, da bi čovek okaljan zločinom, ophrvan ljagom (miasma), ponovo mogao ulaziti u hramove ili pristupiti ognjištu, biti, dakle, primljen u sakralnu zajednicu grada i roda. No, ne samo po katarzi kao uslovu za prestanak izopštenja iz zajednice (kod današnje lustracije radi se o izopštenju iz političkog i javnog života), nego i po ideji reprezentativne ili otkupne žrtve u ritualima izgona ljage, savremena lustracija odista podseća na drevne obrede čišćenja.
U starorimskoj lustraciji smatralo se da žrtvene životinje otelovljuju krivicu za sva zlodela počinjena u gradu, pa je njihovo ritualno ubijanje posvećeno htonskim božanstvima, otkupljivalo ispaštanje za sve neokajane zločine kojima je grad bio okaljan. U jednom drugom ritualu, obredu izgona Mamurija Veturija ili ,,starog Marsa‘‘, starac zaogrnut krznom vođen je u povorci ulicama Rima, šiban belim štapovima i teran iz grada, da bi kao ritualna žrtva svoje nesrećno breme poneo u zemlju Oskanaca, neprijatelja Rima. Oličavao je, ujedno, staru godinu ili prošlo razdoblje. U godišnjim obredima izgona miasme u gradovima antičke Grčke reprezentativne ili otkupne žrtve neretko su bili ljudi, mahom neki od beščasnih i prezrenih bednika sa društvenog dna, ili neki osobito ružan i nakazan građanin. Ispaštanjem obredne žrtve u kojoj su oličena zlodela zajednice, valjalo je okajati krivicu i grad i okolinu očistiti od zlokobne moći ljage, pa su ovi jadnici, izopšteni iz kulta, izgonjeni izvan gradskih zidina i tu kamenovani, a pepeo bi im bio razvejan.
U savremenoj lustraciji, da bi se društvo ,,katarzom‘‘ očistilo od grehova i moralne okaljanosti, otkupna žrtva traži se među ranijim vlastodršcima i slugama režima koji nose nesrećno breme prošlosti, a njihovim izopštavanjem označava se početak novog razdoblja. Umesto izgona izvan zidina antičkog grada imamo uklanjanje iz sfere političkog i javnog života. Odgovornost i ne tereti one čija su zlodela bila najteža, nego one koji bi novoj vladavini bili smetnja svojim prisustvom u politici i javnosti. Moralizatorska retorika tu slabo prikriva ogoljeni politički cilj.
I najveći krvnici ostali bi nedirnuti kao ugledni građani samo ako nemaju političkih ambicija. A kako su najstrašnija zlodela počinjena na početku, pre više od pola veka, već iz bioloških razloga lustracija bi mimoišla one prave zločince iz vremena komunističkog terora, značeći tako još svojevrsnu amnestiju i od moralne odgovornosti. Isticanjem ,,moralnih‘‘ pretenzija, lustracija bi po tome bila samo uvreda za istinske žrtve, zapravo cinična poruga.
Uz priču o katarzi, zagovornici lustracije katkad još posežu za pojmovima pokajanja i prosvetljenja. Pojam katarze time se izmešta iz starog sloja drevnih antičkih verovanja i stavlja u okvire hrišćanskog poimanja. Preuzet iz filozofske religioznosti novoplatoničara, pojam hrišćanske katarze dobio je hrišćansko teološko preosmišljenje i utemeljenje, počev od Dionisija Areopagita, u bogoslovlju velikih teologa Istoka. Čuvan u tradiciji mistične teologije Istočne Crkve, pojam katarze kao odricanja od stvorenog na putu preobraženja ljudske prirode i sjedinjenja sa Bogom, prožeo je soteriološko učenje pravoslavlja. Teško je vređanje verskih osećanja kada se religiozni pojmovi, središnji u učenju o spasenju, olakim posezanjem i grubim poigravanjem, bez imalo skrupuloznosti i zazora, zloupotrebljavaju u političkom govoru, pri tome još za tako profane i moralno ružne stvari kao što su to političke čistke.
Lustracija i stanovište izvornog političkog liberalizma Ono što kod današnjih pobornika lustracije najviše zabrinjava jeste njihovo nastojanje da pogubne posledice doskorašnjeg totalitarizma i neposredno prethodećeg autoritarnog poretka uklone jednim u biti totalitarnim sredstvom — svojevrsnom čistkom svojih političkih suparnika koji su do 5. oktobra 2000. godine bili gospodari i sluge srušenog režima. A to je u osnovi onaj isti put kojim su 1944. i komunisti krenuli kada su se ustoličili u Beogradu.
Pobornici lustracije su duboko svesni ove njene sličnosti s ranijim čistkama i stoga se veoma trude da pokažu kako je lustracija nešto sasvim novo što nigde i nikada još nije postojalo. Nisu, međutim, svesni da je cilj zarad kojeg bi da sprovedu lustraciju u najdubljem neskladu ne samo s političkim liberalizmom nego i sa duhom prosvećenosti koja je, po Imanuelu Kantu, označila izlazak čoveka iz nepunoletstva, za koje je sam kriv.