Lustracija u Srbiji – Ilustracija nemoći demokratskih promena
19 Vanredni predsednički i parlamentarni izbori, koji su održani u novembru, odnosno decembru 2003. godine, bili su povod da lustraciona Komisija sprovede postupak ispitivanja odgovornosti za kršenje ljudskih prava kandidata za predsednika Republike i poslanike za Narodnu skupštinu Srbije. Ipak, to nije učinjeno. Komisija je, ubrzo nakon donoš enja odluke o raspisivanju vanrednih parlamentarnih izbora, izdala saopštenje u kojem konstatuje da nije u mogućnosti da obavi prethodni postupak ispitivanja odgovornosti za kršenje ljudskih prava kandidata za narodne poslanike, jer bi time povredila zakonske rokove i prava učesnika u postupku. Takođe, Komisija je najavila da bi nakon obezbeđivanja potrebnih uslova mogla sprovesti naknadni postupak ispitivanja odgovornosti za kršenje ljudskih prava.
20 Rezultati vanrednih parlamentarnih izbora pokazali su da je primena lustracije u Srbiji nelegitimna, jer većina političkih stranaka nema pozitivan stav prema primeni ovog instituta. O paradoksalnom karakteru primene lustracije u Srbiji svedoče i uspesi političkih stranaka koje su na svojim listama imali haške optuženike, koji se terete za teška kršenja ljudskih prava. Trenutni politički i socijalni kontekst nagoveštava da bi u narednom periodu Zakon o lustraciji mogao biti stavljen van snage, ili sačuvan kao ikebana ,,demokratski orijentisane nove vlasti‘‘, koja poštuje međunarodne standarde zaštite ljudskih prava.
Lustracija u Srbiji — Post festum -I teorijski i u praksi kontroverzan pojam, lustracija je u pojedinim zemljama u tranziciji pokazala da suočavanje sa autoritarnom prošlošću predstavlja neophodnu ,,šok terapiju‘‘ u izgradnji humanijeg i odgovornijeg društva. Napredak u vladavini prava postigle su postkomunističke države koje su, makar i u ograničenom obliku, primenile lustraciju. Nema pravde bez krivice onih koji je krše. Nema demokratije ako njeni protivnici i zastupnici vladanja silom i kršenjem ljudskih prava ne snose posledice svog političkog stava i delovanja.
Slogan često pominjan u javnosti da je ,,lustracija naša frustracija‘‘ umnogome je odgovarala stvarnom stanju stvari u pogledu primene lustracije u Srbiji u prethodne tri godine. Izmicanje javnosti i vlasti da podnesu teret suočavanja sa autoritarnom prošlošću odrazilo se i na primenu ustanove lustracije. Dosadašnje iskustvo u procesu demokratske tranzicije u Srbiji dovodi do aktuelne dileme —- da li smo sposobni da prođemo kolektivnu katarzu i preispitamo individualnu krivicu za kršenja ljudskih prava, kao uslova za uspostavljanje odgovornog društva i poretka vladavine prava ili našu autoritarnu prošlost prepuštamo hronici povesti?! Odgovor na prethodno postavljeno pitanje, u državi poremećenih vrednosti, pomanjkanja individualne i javne odgovornosti i odsustva konsensuza o rešavanju relevatnih društvenim problema, postaje poprilič no jasan. Primena institucije lustracije u Srbiji je još jedan u nizu utopijskih eksperimenata, za razliku od eshatoloških doktrina, sa realnom osnovom.
Miodrag Radojević LUSTRATION IN SERBIA — ILUSTRATION OF IMPOTENCE OF DEMOCRATIC CHANGES Summary The author finds that the institute of lustration in post-communist countries is one of conditions for establishing a stable democratic order. In addition to the critical outlook on the Council of Europe Resolution on Measures for Disintegration of Heritage of Communist and Totalitarian Regimes, the author points out the problems and experiences of transition countries regarding the implementation of lustration and different theoretic approaches.
The failure of implementation of lustration in Serbia was complicated by the lack of social consensus and will of the political elite to initiate radical social changes. Without critical review of authoritarian past, democratic reforms in Serbia shall proceed at a significantly slower pace and with more resistance, which will influence the stability of political system.
Key words: lustration, violation of human rights, transition, rule of law, review of authoritarian past