Lustracija u Srbiji – Ilustracija nemoći demokratskih promena
4 Protivnici lustracije veoma često kao argument protiv primene posebnih pravnih mera preispitivanja autoritarne prošlosti u zemljama u tranziciji napominju da je njihov karakter ideološki i politički motivisan.
Uistinu, sankcija političke diskvalifikacije i gubitka izvesnih građanskih prava bila je poznata i u socijalističkim zemljama. Tako je u Sovjetskom Savezu bilo zabranjeno pravo glasa pripadnicima stare građanske klase i vršenje određenih javnih funkcija. Ova praksa je nasleđena i u nizu drugih socijalističkih zemalja koje su krenule tragom sovjetske revolucije. U toku i neposredno nakon Drugog svetskog rata, u Jugoslaviji su delovali sudovi narodne časti, koji su imali ovlašćenje da sude saradnicima okupatorskog režima. Kazna se sastojala u gubitku građanskih prava, a neretko je to bilo praćeno i konfiskacijom imovine osuđenog lica. Između pomenutih mera kažnjavanja pristalica i pripadnika prethodnog političkog režima u komunističkim zemljama i kasnije primene lustracije u postkomunič kim državama postoje znatne razlike. Za razliku od mere gubitka građanskih prava u socijalističkim zemljama, cilj lustracije nije bio uklanjanje ideoloških neprijatelja. Uz izvesne izuzetke, za primenu lustracijskih sankcija nije potrebno samo biti saradnik prethodnog totalitarnog režima, već je neophodno postojanje činjenice da su određenim činjenjem kršena ljudska prava. Postupak lustracije se sprovodi na principima zakonitosti i u skladu s drugim načelima vladavine prava. Kazna je ograničena na zabranu vršenja određenih javnih funkcija i kandidovanje za obavljanje javnih nadlež nosti, a ne i na oduzimanje osnovnih ljudskih prava i sloboda.
Lustracija u postkomunističkim državama ima najviše sličnosti s primenom mera defašizacije i denacifikacije nakon Drugog svetskog rata u bivšim fašističkim i diktatorskim režimima. U ovim državama, denacifikacija je predstavljala sastavni deo procesa demokratizacije. Ona je uključivala širok krug različitih mera, koje su, između ostalog, uključivale i otpuštanje kompromitovanih službenika nacističkog režima iz javne uprave. Teorijsko opravdanje za primenu mera denacifikacije nalazimo u delu nemačkog filozofa prava Gustava Radbruha. Njegovo objašnjenje razlike između zakonskog neprava i nadzakonskog prava upravo je usmereno na kritiku pozitivističkog shvatanja prava u totalitarnim i autokratskim režimima. Lice koje je postupalo po zakonima i naredbama ne lišava se odgovornosti ukoliko je činilo prestupe koji su u neskladu s ljudskim pravima i slobodama. Ipak, njegovo gledište treba pažljivo razmotriti, jer je u njemu sadržana i osnovna kritika lustracije. Radbruh uočava da se različitim tumačenjima određenih postupanja dovodi u pitanje pravna sigurnost. Zbog toga, sukob između zahteva za namirenjem pravde i pravne sigurnosti može se razmrsiti ,,na taj način da pozitivno pravo, koje obezbeđuje propis i moć, ima prednost i onda kad je sadržinski nepravedno i nesvrsishodno, osim u slučaju kad pozitivni zakon u toliko nepodnošljivoj meri protivreči pravdi‘‘.
5 Proces denacionalizacije pokazaće i objektivne teškoće njegovog sprovođenja i relativno skromnih učinaka, što je bio slučaj i s primenom lustracije u većini postkomunističkih država.
U pojedinim državama u kojima su tokom XX veka na vlasti bili fašistički diktatorski režimi, kao što je to slučaj sa Španijom, nakon uspostavljanja demokratskih vlada nisu primenjene mere suočavanja sa autoritarnom prošlošću i prihvaćena je amnestija gotovo svih pripadnika bivšeg poretka.
6 To ukazuje da se, kao i prilikom primene mere lustracije, mora voditi računa o opštem konsenzusu i spremnosti jednog društva da preispita svoju totalitarnu prošlost. Ipak, u većini zemalja u kojima su na vlasti bili nedemokratski politički sistemi pošlo se putem prevladavanja prošlosti. U mnogima od njih primenjena je i lustraciona odgovornost za pripadnike bivšeg režima.
Niz postkomunističkih zemalja u tranziciji uveo je instituciju lustracije.
7 Uglavnom je to učinjeno na osnovu posebnih zakona. Međutim, lustracija u postkomunističkim zemljama nije primenjena na uniforman način, već su primenjena različita rešenja. U zavisnosti od karaktera lustracionih mera i kruga lica koja su obuhvaćena lustracionim postupkom, razlikujemo tvrdu i meku lustraciju. Razlika se pravi i prema tome da li se odstranjivanje pojedinca sa javne funkcije vrši bez obzira na njegovu volju (apsolutna lustracija), ili mu se stavlja na volju da se pod pritiskom javnog saopštavanja podataka o njegovoj vezi sa prethodnim režimom sam povuče sa javnog položaja, odnosno da se ne kandiduje za javne funkcije (blaži oblik lustracije). Tvrda lustracija primenjena je u Češkoj Republici i bivšoj Nemačkoj Demokratskoj Republici. Bivša Čehoslovačka je početkom 1991. godine, na osnovu Zakona br. 451/1991 Sb, prva od postkomunističkih zemalja uvela instituciju lustracije. Trajanje Zakona o lustraciji bilo je ograničeno na pet godina, ali je na osnovu odluke češkog parlamenta njegovo važenje produženo do kraja 2000.