Uvodnik
Za temu ovog broja Hereticusa Redakcija je odabrala naslov ,,Kontroverze oko lustracije‘‘. Pitanje lustracije, kao jednog vida odgovornosti za kršenje ljudskih prava, deo je složenog problema pravnog savladavanja autoritarne prošlosti koji se nametnuo snagom svoje predominacije u našoj sumornoj stvarnosti. Reč je o odgovornosti za pravnopolitičku destrukciju i pustoš koju su za sobom ostavili prethodni autoritarni režimi. Žrtve su bili građani Srbije i pravo, koje je pretvoreno u sluškinju politike i njenih moćnika.
Problem lustracije i lustracione odgovornosti dospeo je poslednjih meseci u središte društvenih zbivanja i teorijskih rasprava u Srbiji. O lustraciji se izjašnjavaju gotovo sve značajnije društveno-političke snage i teorijske orijentacije, izazivajući različite interpretacije, žučne rasprave i konfrontacije. O lustraciji se podjednako izjašnjavaju njeni odlučni protivnici, ali i vatreni pobornici. U njoj se izražavaju divergentne političke orijentacije i kvazistručna tumačenja. Stoga je ona danas izrazito ambivalentna. Jedni u njoj vide ključnu kariku u savladavanju zla autoritane prošlosti. Za druge, lustracija je oblik revanšizma, čistka kojom se negiraju osnovna načela pravne države i vladavine prava.
U takvom konkretno-istorijskom kontekstu zamisao je temata da kroz priloge naših uglednih pravnika i teoretičara (Koste Čavoškog, Mirjane Stefanovski, Nebojše Šarkića, Slobodana Beljanskog, Vladimira Vodinelića, Zorana Ivoševića, Vesne Rakić Vodinelić i Miodraga Radojević a) sučeli argumente za i protiv lustracije. Njihovi tekstovi o fenomenu lustracije su svedočanstvo o nama, našem vremenu ispražnjenom od prava i pravde, vredan pokušaj da se u izoštrenom diskursu osvetli ova više poznata nego spoznata tema. Pisani su s namerom da se kritički istraže i osvetle mogućnosti, tačnije nemogućnosti lustracije kao vida pravnog savladavanja zla autoritarne prošlosti u Srbiji. Bez obzira da li su zauzeli stanovište za ili protiv lustracije, prilozi pomenutih autora su svojevrsni podsticaj da srpska politička elita odlučnije krene u proces suočavanja i savladavanja autoritarne prošlosti.
Ovim tematom smo posebno nastojali da pokažemo da su bitni razlozi kontroverznih interpretacija i mistifikacija — pored pragmatskopolitič kih (zlo)upotreba i racionalizacija — i u tome što razmatranje fenomena lustracije uključuje niz drugih ključnih kategorija iz ,,paketa‘‘ savladavanja autoritarne prošlosti. Lustraciju i lustracionu odgovornost nije moguće kritički analizirati, niti Zakon o lustraciji primenjivati, a da se istovremeno ne povuče čitav lanac krucijalnih kategorija i zakona sa kojima je lustracija tesno povezana: otvaranje dosijea tajne policije, rehabilitacija, denacionalizacija i sl. Tim pitanjima ćemo posvetiti posebne temate u narednim brojevima Hereticusa.
Nastojali smo da prilozi u ostalim rubrikama budu komplementarni ili kompatibilni sa osnovnom temom. U rubrici Intervju objavljujemo razgovor Mirjane Kalinić sa Jovicom Trkuljom o putevima i stranputicama lustraciije u Srbiji. U Istraživanjima, Krsto Perović piše o tendencijama neorealizma u najnovijoj srpskoj prozi, a u Tokovima objavljujemo fragment iz dnevnika Miroslava Krleže. Rubrika Zbivanja, koja se bavi kritičkim preispitivanjem neposredne prošlosti, posvećena je ovog puta bilansu trogodišnje vladavine DOS-a u Srbiji (Jovica Trkulja), zloupotrebi i instrumentalizaciji muzike od strane vlasti u Srbiji (Zoran Hristić) i novim prilozima ,,ružičastoj Pink (ne)kulturi‘‘ u Srbiji od strane njenih dojučerašnjih kritičara (Marinko Vučinić). U rubrici Polemike, Marinko Arsić Ivkov odgovara na kritike njegove knjige Krivična estetika, a Ivan Ivanović na teze Dragoljuba Todorovića o Koštunici i Đinđiću.
Cenzurisani tekstovi su i ovog puta posvećeni neobjavljenim kolumnama Ljiljane Đurđić u listu ,,Danas‘‘. Tema rubrike Dosije je osuda i izgon Mihaila Đurića, a u rubrici Iz arhiva objavljujemo zapis kako je nastala humoreska ,,Vojko i Savle‘‘. I konačno, u rubrici Prikazi prikazane su knjige Ivana Ivanovića, Drainac između četnika i partizana (Dragoljub Todorović) i Predraga Puzića, Lomača za Sensa (Žika Lazić).
Beograd, 10. decembar 2003.
Uredništvo