Procesi, presude i ubistvo Milana Milišića
Autor: Dragoljub Todorović
2. Nakon nekoliko meseci vraćaju se u Dubrovnik. Prilikom povratka, ustaše su u Popovom polju skinuli sve Srbe sa voza da bi ih likvidirale.
Pokupili su i Rista Milišića, ali pošto je video malog Milana u majčinom naručju, koja se nakon Ristovog izvođenja onesvestila, ustaša se smilovao i vratio Ristu u voz, tako da su Milišići jedini Srbi koji su živi stigli u Dubrovnik.
U Dubrovnik je ušla Hercegovačka partizanska brigada NOVJ koja odmah formira preke sudove i organizuje streljanja na ostrvu Daksi.
Saveznici bombarduju Gruž i Ploče. Roditelji se, zajedno sa Milanom, sele u Grad među zidine. Na kraju rata u Dubrovnik ulaze partizani, bacaju u more dubrovačkog biskupa, uspostavljaju novu komunističku vlast koja, isto kao okupatori i kvislinzi, oduzima Ristu Milišiću radnju za prodaju štofova.
Pošto je kao beba i sasvim mali dečak preživeo rat, egzodus, bombardovanje, upade okupatora i oslobodilaca koji, i jedni i drugi, otimaju, pljačkaju, pale, formiraju preke sudove, streljaju i rekviriraju radnju njegovog oca i drugih dubrovačkih gospara, bifedžija i trgovaca, Milan Milišić polazi u školu, koju završava u Dubrovniku, a studije započinje i završava u Beogradu.
3. Veliki protivnik vojske, vojne službe, egzercira, vojnih aktivnosti i militarizma u svakom obliku, koji su po njemu suprotni slobodi, samosvojnosti i kreativnosti ljudskog duha, stvaralaštva i svake imaginacije, Milišić beži od vojske, od vojnog poziva, regrutnih komisija i dolazi pod udar Vojnog suda u Splitu. Ponovo su se sile represije nadvile nad Milišićem da ga savladaju, uniformišu, ukrote, privedu u masu i gomilu, obezliče i makar na kratko vreme izdvoje i izoluju iz njegovog ambijenta slobode, od morske pučine, preko Londona do zvezda i drugih kosmič kih čuda. Uspeo je da izbegne služenje vojnog roka, izmakne neumoljivom Vojnom sudu i pokušaju da mu se namakne omča neslobode, vojničkog drila i subordinacije.
Konkuriše za mesto taksi šofera u Turist-servisu u Dubrovniku.
U molbi je napisao: “…položio sam vozački ispit u Dubrovniku, kao i u Londonu 1969.
godine. Govorim odlično engleski, posjedujem radno znanje francuskog i italijanskog jezika. Od 1967. do 1970. u Velikoj Britaniji sam tri mjeseca vozio u službi kola za kompaniju North Pole Ice…” Odbijen je. Nisu mu dali da radi ni kao taksista u Dubrovniku te 1970. godine. Kakvi li su ti dubrovački taksisti, kada Milišić sa referencama navedenim u molbi ne ispunjava uslove? 4. Milanu Milišiću je u Dubrovniku organizovan montirani, politič ki sudski proces i to za delikt mišljenja. Milišiću je suđeno zbog objavljene priče, dakle literarnog sastava, književnog dela, umetničke proze, za krivično delo širenja lažnih vesti. Milišić nije izdao nikakvo saopštenje, nije držao politički govor, nije upućivao nikakvu poruku, nije iznosio činjenice ni kao svedok na sudu, ni kao istoričar, jednostavno kao književnik, pesnik, umetnik, napisao je jednu priču koja je umetničko delo par exellence. Umetničko delo bilo da je književno, muzičko, slikarsko, vajarsko, filmsko, ili bilo koje drugo ne bavi se vestima, ne tretira vesti i ne širi vesti. Umetničko delo se tumači, proučava i ocenjuje samo na osnovu estetskih merila i kriterijuma.
Milan Milišić je za list omladine Dubrovnika Laus broj 63, koji je izašao u oktobru 1982. godine i bio posvećen danu oslobođenja Dubrovnika, napisao priču Život za slobodu. Ukratko, priča je situirana u dan koji prethodi oslobođenju Dubrovnika, dan uoči ulaska partizana u Dubrovnik i nemačkog napuštanja grada. Čeh, Dubrovčanin, vlasnik bifea na Stradunu i njegova žena Nemica, šnajderka, prepiru se jer muž hoće da ostane i dočeka oslobodioce pošto smatra da ništa nije skrivio za vreme okupacije, da nikoga nije ubio ni potkazao, da ništa nije opljačkao niti se na bilo koji način ogrešio o ljudsku čast i dostojanstvo. S druge strane žena mu prebacuje da je naivan, da ne shvata da se njegova krivica sastoji u tome što mu je žena Nemica i što mu je bife za vreme okupacije radio i bio pun Nemaca. Na kraju Čeh, bifedžija sa Straduna odluč uje da ostane u Dubrovniku i sačeka oslobodioce, a njegova žena Nemica, šnajderka napušta grad sa Nemcima. Odmah po dolasku partizana bifedžija je streljan. To je osnovni siže priče, a pošto je svako umetnič ko delo slojevito u priči ima elemenata autorovog sećanja po kome su Čeh bifedžija i njegova supruga Nemica šnajderka primili u svoju kuću pesnikovu porodicu da bi se sklonili od savezničkog bombardovanja, zatim sekvence iz dečjeg sećanja o čudesnom, divljem plesu i pesmi oslobodilaca oko Orlandovog stuba u Dubrovniku, onda opservacije i refleksije o ljudskoj naivnosti, nevinosti i sudbini.
Kompletna priča na umetnički način i umetničkim sredstvima osvetljava dramu malih ljudi, bifedžija, šnajderki, trgovaca, u velikim kataklizmama, njihovu sudbinu, stradanja i nemoć da bilo šta dokažu. Priča varira teme sile, pobede, pobedničke euforije i pravde, i s druge strane potpunu bespomoćnost pojedinca i njegovih shvatanja slobode, pravde i istine.
Odmah nakon objavljivanja priče štampa je prenela da je Predsjedniš tvo Općinskog odbora SUBNOR-a Dubrovnik osudilo Milišićevu priču i označilo je kao drski pamflet i političku diverziju, i da traži od Javnog tužilaštva da pokrene postupak protiv autora i lica odgovornih za objavljivanje navedenog teksta.
Posle tog saopštenja SUBNOR-a počinje kampanja preko novina.
Javljaju se dežurni komentatori, kolumnisti i novinari koji po svoj stav odlaze u komitete, odbore, policiju i slične institucije. Pojavljuju se tekstovi sa naslovima: Pamflet a ne zapis, Drski pamflet pod firmom literarnog zapisa, Šta je pisac hteo da kaže, Osuđen pamflet, Širenje laži iz Lausa, Borci neće dozvoliti falsificiranje povjesti i slični. Zatim, Savez socijalistič ke omladine Hrvatske osuđuje tendenciozno pisanje, dolazi do smene svih urednika u Lausu i list se gasi.
Po ustaljenom obrascu, dobro uhodanom mehanizmu i razrađenom metodom proizvođenja slučaja, lociranja neprijatelja i alarmiranja javnosti da se uključi u borbu protiv antisocijalističkih snaga, počinje i rasplamsava se hajka, pogrom i kampanja. U takvoj atmosferi linča nema mesta za disonantne tonove, odmerene stavove i razložne argumente.
Duboko sam dirnut ovim tekstom gospodina Todorovica,i sudbinom pesnika Milisica.Danas mogu samo da kazem da sam najbolji potez u zivotu napravio,sto nisam hteo da ucestvujem u tom ratu i napadu na Dubronik,i danas placam cenu te odluke,ali mi je savest cista.Jos nije otvorena ta tema u srpskom drustvu,i ne nazire se da li ce.Orosti nam Dubrovnice.
Iako poslednjih godina letujem u Dubrovniku, upravo protekle 2007. sam u razgovorima sa domacinima pomenuo ime Milana Milisica. Moram da priznam da sam punu predstavu o
njemu dobio tek posle citanja ovog kazivanja advokata Dra
goljuba Todorovica; na tome sam mu duboko zahvalan.
Posto cu tokom 2008. vise puta pohoditi Dubrovnik, skrenucu
paznju i na ovaj tekst u “Hereticus”-u profesionalcima u Ar
hivu Grada Dubrovnika.
Srdacan pozdrav Jereticima,
EvroSrbin iz Ravangrada
Poznavala sam Milana, bio je veliki intelektualac i knjizevnik, pravi dubrovcanin i mediteranac. Puno nam fali.