Knjiga o deliktu mišljenja
Autor: Dragoljub Todorović
Rajko Danilović, Upotreba neprijatelja – Politička suđenja u Jugoslaviji 1945 -1991, Beograd 2003.
Knjiga Upotreba neprijatelja Rajka Danilovića predstavlja izvanredan pregled suđenja ljudskom mišljenju, uverenju, ubeđenju, imaginaciji, kreativnosti, duhu, veri i najdubljim i najintimnijim produktima misaone radnje čoveka, jedinog živog stvora koji ima sposobnost mišljenja, njegove artikulacije i prezentacije. Da bi se Danilović eva rasprava u potpunosti razumela, neophodno je napraviti distinkciju između verbalnog delikta i delikta mišljenja. Verbalni delikt je široko zastupljen u svim krivičnim zakonima, u svim epohama i svim državama. Najkarakteristič nija dela verbalnog delikta su krivična dela protiv časti i ugleda kao što su kleveta, uvreda, iznošenje ličnih i porodičnih prilika, omalovaž avanje prebacivanjem za krivično delo i druga.
U članu 96. KZ Srbije predviđeno je kada se neće kazniti optuženi za verbalni delikt: “Neće se kazniti ko se uvredljivo izrazi o drugome u naučnom, književnom ili umetničkom delu, ozbiljnoj kritici, vršenju službene dužnosti novinarskog poziva, političke ili druge društvene delatnosti, odbrani nekog prava ili pri zaštiti opravdanih interesa i ako iz načina izražavanja ili drugih okolnosti proizlazi da to nije učinio u nameri omalovažavanja.” Navedena zakonska odredba najbolje formuliše razliku između verbalnog delikta i delikta mišljenja.
Knjiga Rajka Danilovića tretira samo delikt mišljenja. Po osnovu delikta mišljenja progonjeni su, hapšeni, suđeni, osuđivani i upućivani na robiju autori naučnih, književnih i umetničkih dela, zatim oni koji upućuju ozbiljnu kritiku, vrše novinarski poziv, političke ili druge delatnosti. Dakle, za delikt mišljenja odgovaralo se za sve ono što je zakonom izričito određeno kao nekažnjivo za verbalni delikt.
Reč je o najslikovitijem i najilustrativnijem opisu razlike između verbalnog delikta i delikta mišljenja. Znači, Rajko Danilović u svojoj knjizi piše o suđenju za delikt mišljenja, o upotrebi delikta mišljenja za progon politič kog protivnika, o deliktu mišljenja kao instrumentu kontrole javnog mnjenja, o deliktu mišljenja kao vidu disciplinovanja naučnika, književnika i umetnika, o deliktu mišljenja koji je kao mač visio nad glavom svakog čoveka i građanina koji je hteo da izrazi i najbenignije i najbezazlenije mišljenje.
Delikt mišljenja u svom najogoljenijem vidu prvi put se pojavio u Lenjinovom pismu Kurskom od 17. maja 1922. godine: “Druže Kurski! Kao dopunu našeg razgovora šaljem Vam skicu dopunskog paragrafa Krivičnog zakonika.
To je samo skica koja, naravno, zahteva svaku obradu i preradu. Osnovna misao je, nadam se, jasna bez obzira na sve nedostatke skice: otvoreno istaći principijelno i politički verodostojno (a ne samo pravnički usko) stanoviš te koje motiviše suštinu i opravdanje terora, njegovu neophodnost, njegove granice.
Sud ne treba da isključi teror: obećati to bila bi samoobmana, već ga treba obrazložiti i ozakoniti principijelno, jasno, bez laži i ulepšavanja. Treba dati što šire formulacije jer će tek revolucionarna savest odrediti manje ili više šire primene u praksi.” Po ovoj Lenjinovoj skici kod nas posle rata streljani su mnogi politički neistomišljenici komunizma. U knjizi Rajka Danilovića obrađeni su slučajevi likvidacije Krležinog prijatelja, lekara, psihijatra dr. Đure Vranešića, poglavara hrvatske pravoslavne crkve Georgija Ivanoviča Maksimova Germogena, evangelističkog biskupa Filipa Popa, zagrebačkog muftije Ismeta efendije Muftića. Svima njima jedina krivica bila je što nisu komunisti i što ne preferiraju komunistički pogled na svet.
Danilović opširno piše o presudi Vojnog suda Prvog korpusa Narodnooslobodilač ke vojske Jugoslavije koja je objavljena na naslovnoj strani Politike 27. novembra 1944. godine po kojoj su osuđeni na smrt i streljani 105 građana Beograda i to samo zato što nisu simpatisali i podržavali komuniste koji su upravo osvajali vlast, Beograd i Srbiju. Među tih 105 potpuno nevinih građana Beograda bili su književnik Svetislav Stefanović, glumci Aca Cvetković, Jovan Tanić i Ljubo Vasiljević i mnogi slikari, novinari, profesori i drugi.
Svetislav Stefanović, lekar, pesnik, esejista, dramski pisac, najbolji prevodilac Šekspira na srpski jezik, bio je među 105 streljanih Beograđana. Po presudi objavljenoj na naslovnoj strani Politike Stefanović je streljan zato što je još pre rata preveo Musolinijevu knjigu Država, što je za vreme rata bio komesar Srpske književne zadruge koja je pod okupacijom izdavala knjige. Inače, pod okupacijom pekari peku hleb, glumci glume, izdavači izdaju knjige, a ilegalci podmeću bombe i vrše atentate. Dakle, svako radi svoj posao. Posebno se u krivicu Stefanović u stavlja da je bio član nemačke komisije za klevetanje sovjetske vlasti u vezi sa nemačkim zločinima u Vinici. Reč je o tome da je Staljin streljao veliki broj seljaka u Vinici u Ukrajini i 12.500 poljskih oficira u Katinskoj šumi i to pripisao Nemcima. Hitler je obrazovao Komisiju od 12 lekara – eksperata za sudsku medicinu i patologiju iz svih okupiranih zemalja.
Komisija je na osnovu velikog broja parametara, repera i dokaza pouzdano i sa stopostotnom sigurnošću utvrdila da su oba zločina i u Vinici i u Katinskoj šumi izvršili Sovjeti. Kasnije ruski predsednik Boris Jeljcin je te zločine priznao, o tome su sklopljeni i ratifikovani međudržavni ugovori i više nema nikakvog spora, sumnje ili dileme da su zločine u Vinici i Katinskoj šumi počinili Sovjeti. Svetislav Stefanović je kao lekar bio član Komisije koja je utvrdila istinu o zločinu u Vinici.
Prema tome Stefanović nije klevetao sovjetsku vlast.
Slično Lenjinu, Josip Broz Tito je na XXI sednici Predsedništva CK SKJ u Karađorđevu 1. decembra 1971. godine, na kojoj je smenjeno hrvatsko rukovodstvo, rekao: “Interesi revolucije su iznad svega.
Nije istina da smo mi paralisani i da nas u tome sprečava imunitet univerziteta.
Jer kontrarevolucionarne tendencije moraju se sprečavati revolucionarnim sredstvima. Tužilaštva se često drže paragrafa kao pijan plota. Moraju se primenjivati i administrativne mere.
Inače, ako budemo govorili da treba politički raditi, nećemo daleko stići…” Danilović je u knjizi Upotreba neprijatelja najveći prostor posvetio progonima umetnika i stvaralaca (književnika, pesnika, roditelja, glumaca i drugih) u kasnom titovskom i ranom posttitovskom periodu: Književnik Ivan Ivanović osuđen je u Okružnom sudu u Prokuplju zbog romana Crveni kralj u kome je Jugoslaviju zvao Juga i Jugovina. Stvarni razlozi osude su što mu je otac u Drugom svetskom ratu bio komandant četnič ke brigade.
Filmski reditelj Lazar Stojanović, osuđen je na tri godine zatvora zbog filma Plastični Isus sa kojim je diplomirao sa ocenom 10 (deset) na Katedri za režiju Akademije za pozorište, film, radio i televiziju.
Dodatno, pored filma Stojanović je osuđen za delikt mišljenja zbog polemič ke rasprave o politici koju je, kao vojnik u kasarni, vodio sa tada mladim kapetanom Vukom Obradovićem, koji je u istoriji JNA najbrže i najviše napredovao i koji je na sudu svedočio protiv Stojanovića.