Ekstremizam u političkoj retorici XX veka
(Odlomci iz političkih govora političara)
Tekst i izbor citata: Dejan A. Milić
Rat rečima na političkoj sceni zajedničke države južnoslovenskih naroda tokom čitavog dvadesetog veka najčešće je prethodio velikoj režimskoj represiji ili krvavim sukobima političkih oponenata, sa mnogo nedužnih žrtava. Neumerene političke reči i zlokobne političke poruke, koje je najveći broj političara odašiljao političkom auditorijumu, ponajmanje su bile izgovarane radi “sređivanja političkih prilika u zemlji”. One su u velikoj meri podsticale na politički zločin ili su taj zločin opravdavale, što je naročito tragične posledice imalo tokom građanskog rata 1941-1945. godine.
Odškrinemo li samo malo vrata nedavne istorije političke retorike na ovim prostorima suočićemo se sa poražavajućom istinom o gotovo jednovekovnom carovanju teških ostrašćenih reči mržnje i političke halabuke, neutemeljenih u zdravom razumu i izgovorenih bez pokrića u delima političara. Iako se ne može sa potpunom sigurnošću uočiti početak sunovrata političke retorike na ovim prostorima u politički ekstremizam, čini se da je događaj koji će označiti frankeštajnovski rast ekstremnog političkog govora ostrašćeni verbalni okršaj hrvatskih i srpskih poslanika na junskom zasedanju Skupštine Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1928. godine, koji je rezultovao ubistvom hrvatskih poslanika u skupštinskom zdanju.
Kratka istorija zatiranja političkih protivnika u Srbiji
Autor: Srđan Cvetković
Od samog oslobođenja od Turaka i stvaranja korena moderne srpske državnosti pa do kraja HH veka društveni život u Srbiji je bio obeležen žestokim političkim obračunima. Nacionalna sloboda i lični ambicije vladara po pravilu uvek su stavljane ispred građanskih i političkih sloboda pojedinaca. Još od ustaničkih dana policija i sila u rukama vladara korišćeni su za obračun sa političkim protivnicima i održanje lične vlasti. Pri tom se politički neistomišljenik vrlo lako kvalifikovao kao državni neprijatelj i izdajnik koga treba odstraniti čak i fizički iz društvenog života (recidivi ovakve političke (ne)kulture primetni su bili do skora a u tragovima i dan danas!). Najpre su predmet političkog progona bili oponenti srpskim vođama Karađorđu i Milošu (u kojim je stradao i sam Karađorđe), da bi se zatim kroz ceo vek nastavila oštra dinastička utakmica u kojoj se nisu birala sredstva. Pomenimo samo Karađorđev progon oponenata Petra Dobrnjca i Milenka Stojkovića kao činjenicu da nije bio milostiv ni prema najbližoj rodbini (ocu i bratu) kada je bio ugrožen njegov autoritet.
Diskusija: Kontroverze političkog ekstremizma u Srbiji
Autor: Zoran Pavlović (“Danas”, 24-25. jun 2006.)
Jedna od glavnih polemika na Okruglom stolu “Politički ekstremizam u Srbiji”, koji je prošlog vikenda održan u Zrenjaninu u organizaciji tamošnjeg Kulturnog centra, vodila se oko toga da li, kao pandan desničarskom i radikalskom ekstremizmu, u Srbiji postoji i levi, ili “građanski” ekstremizam?
Ovo pitanje isprovocirao je sociolog Slobodan Antonić koji je probao da “pacifikuje” radikale ocenivši da se oni više na nalaze u opasnoj zoni političkog ekstremizma, dodajući da to ne znači da su “svi rizici vezani za njih nestali”. Iako su se nekada često nalazili u ekstremističkoj zoni, radikali, smatra Antonić, nikada nisu bili pravi ekstremisti, jer su njihov program i njihova politička delatnost ipak čisto parlamentarni. “Njihova kadrovska baza i dalje je bez ozbiljne i odgovorne društvene elite. Njihova javna ideologija je plitka i konfuzna i lako bi je ponovo mogao zaoštriti neki vanredni događaj – povratak Šešelja iz Haga, ili kakav ozbiljan akt antisrpskog nasilja. Ali, bez obzira na sve to, mislim da se ne može reći da je ekstremizam i dalje osnovna crta radikalskog političkog ponašanja i ideologije” – smatra Antonić.
Antisemitizam u Srbiji
Autor: Aleksandar Lebl
Rezime: Autor ističe činjenicu da su gotovo sve ekstremističke partije, organizacije i pokreti istovremeno i antisemitski. Najjači je verski antisemitizam, koji je najčešće osnova i svih ostalih. Hrišćanske dogme o Jevrejima kao Bogoubicama sredinom prošlog veka odrekla se katolička crkva, dok je u pravoslavnoj ona još uvek na snazi. Pošto se tekst bavi antisemitizmom u Srbiji, autor daje kratak pregled položaja Jevreja u Srbiji kroz istoriju, kao i hronologiju i oblike antisemitizma. Između dva svetska rata najistaknutiji propagatori antisemitizma u Srbiji bili su bogomoljački pokret Nikolaja Velimirovića, pokret „Zbor” Dimitrija Ljotića, petparačka štampa i list Vreme pred Drugi svetski rat. Vlada Cvetković-Maček je 1940. donela dve antisemitske uredbe. Nakon Drugog svetskog rata i holokausta, dolaskom komunista na vlast i uvođenjem nacionalne i verske ravnopravnosti antisemitizam u Srbiji prestaje, da bi osamdesetih godina ponovo počeo da se javlja, najpre pojavom Protokola sionskih mudraca, a onda i formiranjem raznih šovinističkih i rasističkih organizacija, protiv kojih demokratska vlast mlako reaguje. U pojedinim novinskim tekstovima i knjigama Srbi se prikazuju kao žrtve jevrejske zavere. Autor zamera što nije usvojen predlog da se kao krivično delo u Krivični zakon Srbije unese negiranje holokausta, gasnih komora, veličanje Hitlera i slično.
Ključne reči: antisemitizam, verski antisemitizam, Jevreji, Srpska pravoslavna crkva, Srbija
Religije i politički ekstremizam
Autor: Ejub Štitkovac 1
Rezime: Autor zastupa mišljenje da verski ekstremizam ne proističe iz verskih učenja bilo koje religije, nego da je podstaknut političkim razlozima. Naime, tek sprega religije s politikom rađa verski ekstremizam i versku isključivost, koja često vodi u najkrvavije ratove i ubijanja. Poslednji takav rat u Evropi bio je Tridesetogodišnji rat. U savremenom svetu verski ekstremizam podstiče terorizam, ali je on bio na sceni u ratovima prilikom raspada Jugoslavije. Autor navodi kao primer “izvoz iranske revolucije” koji su propagirale i svetovne i duhovne vođe Iranske revolucije, i govor episkopa Atanasija iz 1992. godine.
Ključne reči: verski ekstremizam, politički ekstremizam, terorizam, zloupotreba religije
- U toku pripreme ovog broja časopisa, redakcija je sa žaljenjem primila tužnu vest o iznenadnoj smrti gospodina Ejuba Štitkovca, izuzetnog sociologa religije, novinara i publiciste, a nadasve plemenitog čoveka. Članovima redakcije je čast što su imali priliku da sarađuju sa ovim inspirativnim i britkim perom novinarstva, koje je ostavilo dubok trag u kulturi južnoslovenskih prostora. [↩]
Pravo i politički ekstremizam – mogućnost primene represije
Autor: Vladimir Beljanski
Rezime: Politički ekstremizam ugrožava najviše demokratske vrednosti jednog društva, a često i njegovu nacionalnu i teritorijalnu bezbednost. Svaka država se protiv takvog delovanja brani zakonitim sredstvima, što je regulisano i Evropskom konvencijom, odnosno u Srbiji Zakonom o javnom informisanju i Krivičnim zakonikom. Autor raspravlja o verbalnom političkom terorizmu i terorizmu kao krivičnom delu. Prvi je, kao podstrekač, veoma često saučesnik drugoga. U završnom delu teksta autor ukazuje da u poslednjih petnaestak godina u Srbiji krivična dela političkog terorizma gotovo da i nisu sankcionisana, pošto su i najviši nosioci vlasti pribegavali političkom ekstremizmu. Tek u poslednjih nekoliko godina počela su suđenja za najteže oblike ovih krivičnih dela. Da bi sankcionisanje svih oblika političkog terorizma bilo potpuno, pravosuđe mora biti nezavisno, a političko okruženje zdravo.
Ključne reči: politički ekstremizam, verbalni politički ekstremizam, politički ekstremizam kao saučesnik u izvršenju krivičnog dela, terorizam, pravosuđe, državna represija, sloboda izražavanja, mediji, političko okruženje, Evropska konvencija, Zakon o javnom informisanju Republike Srbije, Krivični zakonik Republike Srbije, Zakon o političkim organizacijama
Kultura i politički ekstremizam
Autorka: Ivana Kronja
Rezime: U društvima i sredinama koje su doživele jedan temeljan raspad skupa vrednosti na kojima su počivale, kao i raspad funkcionisanja unutrašnje društvene i političke organizacije, državnih i kulturnih institucija, svaka rasprava o mestu i pravcu razvoja kulture veoma je teška i mora uzeti u obzir ove izvanredne okolnosti. Nedostatak dobrog i uređenog političkog organizovanja u ovakvim, kriznim društvima dovodi do direktne zavisnosti svih drugih oblika organizovanja u danom društvu od promenljivih, neizvesnih i bolnih političkih okolnosti, odluka, sukoba i nerazjašnjenih strategija. Ova karakteristika tranzicijskih i sličnih društava snažno se oseća i u domenu kulture. Od televizije do izdavaštva, naša kultura se dobrim delom svodi na populističke obrasce koji nekritično i namerno propuštaju sadržaje političkog ekstremizma, netolerancije, pornografije i relativizacije zločina, dok na dugi rok programirana politika kulturnog razvoja i podrške autentičnim umetničkim projektima ne postoji.
Ključne reči: kultura, politički ekstremizam, tranzicija, populizam, masovni mediji
Psihologija političkog ekstremizma
Autor: Žarko Trebješanin
Rezime: Autor tumači politički ekstremizam sa psihološkog aspekta. U psihološkoj literaturi, svi vidovi političkog ekstremizma imaju istu psihološku osnovu, bilo da je reč o fašizmu, komunizmu ili verskom fundamentalizmu. Klasik srpske etnopsihologije Vladimir Dvorniković prepoznao je u srpskom narodu psihološku sklonost ka ekstremizmu, što su na neki način potvrdila i empirijska istraživanja autoritarnosti Rota i Havelke 1973. godine. U glavnom delu teksta autor daje skicu za psihološki profil političkog ekstremiste. Taj profil karakteriše osećanje osujećenosti, frustriranost, mržnja prema marginalnim i nezaštićenim društvenim grupama, pokoravanje autoritetu, potisnuto osećanje niže vrednosti, netolerancija, fanatizam, hipertrofirano osećanje grupnog identiteta, dogmatizam, crno-bela slika sveta, sklonost stereotipima. Ličnost ovakvog profila obično pronalazi sebe u ekstremnim političkim strankama i pokretima.
Ključne reči: politički ekstremizam, autoritarni tip ličnosti, autoritarnost, agresivnost, destruktivnost, neprijateljstvo, kompleks više vrednosti, submisivnost, grupni identitet, fanatizam, dogmatizam
Radikalne ideološko-političke krajnosti savremene Srbije
Autor: Jovo Bakić
Rezime: Autor se bavi ideološko-političkim krajnostima u savremenom srbijanskom društvu. U uvodu je dat istorijski razvoj pojave u evropskim okvirima, kao i teorijsko određenje pojma. Potom se prešlo na analiziranje širih društvenih snaga i konkretne političke stranke koje nose radikalno desni ideološki stav. Ukazano je, takođe, na ideološke i organizacione veze Srpske radikalne stranke, kao glavne radikalno desne ideološko-političke snage, sa najistaknutijim nosiocima takve ideologije u inostranstvu, npr. Nacionalnim frontom Žan-Mari Le Pena i Liberalno-demokratskom partijom Vladimira Žirinovskog. Osim toga, ukazano je i na bliske organizacione veze u prošlosti između SRS i Nacionalnog stroja, organizacije domaćih ćelavaca (skinheads) koja otvoreno zastupa neonacističke stavove. Iako su odnosi između pomenutih organizacija trenutno zahladneli, ipak postoji mogućnost ponovnog otopljavanja što može dovesti ceo ustavni poredak u opasnost. Društvene teškoće izazvane posledicama katastrofalne politike režima Slobodana Miloševića i društvenom transformacijom uslovljavaju rast popularnosti radikalne desnice u Srbiji. Nasuprot tome, levica, pa i krajnja, kompromitovana je delatnošću režima S. Miloševića, pa je sledstveno sasvim marginalizovana i ne predstavlja pretnju poretku uspostavljenom krajem 2000.
Ključne reči: ideološko-političke usmerenosti, radikalne krajnosti, radikalna desnica, radikalna levica, Srpska radikalna stranka, Nacionalni stroj, Socijalni front